Để di sản có thêm 'đời sống' mới

Đơn lẻ, thiếu bền vững

Trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2-7-1976 - 2-7-2026), mặt tiền trụ sở UBND TPHCM (số 86, đường Lê Thánh Tôn, phường Sài Gòn) đã trở thành sân khấu cho một chương trình trình diễn công nghệ 3D Mapping đặc biệt.

Ánh sáng, đồ họa và âm nhạc phủ lên nền công trình kiến trúc mang tính biểu tượng, tái hiện hành trình nửa thế kỷ xây dựng và phát triển của thành phố. Ngôn ngữ thị giác mới mẻ đã thu hút đông đảo người dân, đặc biệt là giới trẻ. Đây cũng là chương trình nằm trong lộ trình cụ thể hóa Kế hoạch số 296 ngày 15-6-2026 của UBND TPHCM về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa giai đoạn 2026-2030.

Trình diễn 3D Mapping trên mặt tiền trụ sở UBND TPHCM nhân kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2-7-1976 - 2-7-2026). Ảnh: HOÀNG HÙNG

Ông Trần Việt Tân, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Truyền thông VINAMA - đơn vị trực tiếp thực hiện chương trình, thông tin, giá trị lớn nhất mà công nghệ mang lại là khơi gợi sự quan tâm để người xem tiếp tục tìm hiểu lịch sử. Tuy nhiên, để những chương trình như trên trở thành sản phẩm thường xuyên, cần một chiến lược dài hạn với nội dung đổi mới liên tục, cùng sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, ngành văn hóa, du lịch và doanh nghiệp sáng tạo.

Thực tế, đây không phải là băn khoăn của riêng một đơn vị tổ chức. Nhiều sáng kiến số hóa di sản tại TPHCM trong thời gian qua như: “Chạm di sản - Ký ức đô thị”, trình chiếu 3D Mapping tại mặt tiền các công trình di sản như Nhà hát Thành phố, các bảo tàng; xây dựng các thư viện, bảo tàng số… dù chứng minh được sức hút với công chúng, vẫn chưa thể vượt ra khỏi quy mô sự kiện đơn lẻ.

Nguyên nhân chính không nằm ở năng lực công nghệ hay sự sáng tạo nội dung, mà ở khoảng trống về cơ chế: mỗi khi có sự kiện, các chương trình phải xây dựng lại từ đầu, từ dữ liệu số hóa đến nguồn lực tài chính, khiến tính bền vững và khả năng nhân rộng bị hạn chế.

Lấp khoảng trống cơ chế

Theo luật sư Nguyễn Thanh Hà (Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, chuyên gia thuộc Ủy ban Hợp tác pháp luật thương mại Việt Nam - Trung Quốc), một trong những điểm đáng chú ý của Nghị định 277 là việc xây dựng một kho dữ liệu văn hóa số quốc gia. “Đây được xem là bước ngoặt đối với với hạ tầng văn hóa số, bởi trước đây, cũng vì thiếu một cơ chế pháp lý thống nhất về quản lý, kết nối và chia sẻ dữ liệu văn hóa số mà phần lớn các dự án ứng dụng công nghệ vào di sản vẫn mang tính thử nghiệm, triển khai riêng lẻ”, luật sư Nguyễn Thanh Hà cho biết.

Đánh giá về xu hướng số hóa trải nghiệm văn hóa - nghệ thuật, TS Nguyễn Văn Thăng Long, giảng viên cao cấp Trường Đại học RMIT Việt Nam, cho biết, các hình thức giải trí và trải nghiệm văn hóa số, từ hòa nhạc trực tuyến, triển lãm thực tế ảo (AR/VR) đến bảo tàng số đang dần trở thành xu hướng tất yếu trên thế giới. Công chúng, đặc biệt là giới trẻ, ngày càng quen với việc tiếp cận di sản qua các nền tảng số thay vì chỉ tham quan trực tiếp.

“Chúng ta đã có nhiều đơn vị ứng dụng thành công như Di tích Nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội), Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, Bảo tàng Lịch sử TPHCM… nhưng vẫn còn nhiều nơi không làm được. Với một hạ tầng dữ liệu dùng chung và cơ chế phối hợp rõ ràng như Nghị định 277 đặt ra, những mô hình hiệu quả hoàn toàn có cơ sở để được nhân rộng bài bản hơn”, TS Nguyễn Văn Thăng Long cho biết.

TPHCM có một nguồn lực di sản phong phú nhưng để biến nguồn lực ấy thành sức mạnh văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo, cần một hạ tầng số đủ mạnh để kết nối, lưu giữ và phát huy giá trị di sản. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác đúng cách, mỗi di sản của TPHCM sẽ không chỉ được bảo tồn, mà còn có thêm một đời sống mới trong không gian số.