Để lễ hội Ariêu Piing trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa miền Tây Quảng Trị

Lễ hội Ariêu Piing của người Tà Ôi (Pa Cô) tỉnh Quảng Trị

Không gian văn hóa đặc biệt

Giữa tiếng chiêng, tiếng trống ngân lên trong không gian núi rừng Tà Rụt (tỉnh Quảng Trị), Ariêu Piing hiện ra không đơn thuần như một lễ thức dành cho người đã khuất. Đằng sau những nghi lễ nối tiếp nhau là cả một thế giới quan, một hệ thống ứng xử và ký ức cộng đồng được người Tà Ôi (Pa Cô) trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo quan niệm của đồng bào, việc chôn cất mới chỉ là bước đầu của tang lễ. Chỉ sau khi thực hiện Ariêu Piing, đưa hài cốt người quá cố vào nhà mồ chung của dòng họ, nghi lễ tiễn đưa mới được xem là hoàn tất. Bởi vậy, Ariêu Piing vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa thể hiện sự tôn kính, hiếu nghĩa của người đang sống đối với người đã khuất.

Trong không gian Ariêu Piing, các làng kết nghĩa, làng huyết thống, thông gia, con cháu xa gần cùng tìm về. Đây là dịp cộng đồng gặp gỡ, củng cố quan hệ dòng họ, giải quyết những vướng mắc trong phong tục, tập quán, phân định lại ranh giới, xác lập trách nhiệm giữa các làng và tránh những nhầm lẫn trong quan hệ hôn nhân.

Phần lễ dành cho người đã khuất và phần hội dành cho người đang sống đan cài, tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt mà ở đó mỗi cá nhân đều tìm thấy vị trí của mình trong cộng đồng.

Mỗi kỳ lễ hội vì thế là một ngày hội lớn. Những đoàn khách từ làng kết nghĩa, làng lân cận, họ hàng, thông gia cùng trở về; tiếng chiêng, tiếng trống vang giữa núi rừng, kéo mọi người vào vòng kết nối chung. Không gian ấy vừa thiêng liêng, vừa rộn ràng, cho thấy sức sống của một di sản không nằm trong tủ kính mà vẫn hiện hữu trong đời sống cộng đồng.

Lễ hội Ariêu Piing của người Tà Ôi (Pa Cô) tỉnh Quảng Trị là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia

Ariêu Piing cũng không diễn ra hằng năm. Theo tài liệu, thời gian tổ chức thường cách nhau từ 10 đến 15 năm, thậm chí lâu hơn, bởi để hoàn thành lễ hội cần sự chuẩn bị rất công phu về nhân lực, lễ vật, không gian và sự đồng thuận của nhiều dòng họ, làng bản.

Chính khoảng cách thời gian ấy càng khiến mỗi lần lễ hội diễn ra trở thành một dấu mốc lớn, nơi những giá trị tưởng như xa xưa lại được đánh thức, hiện diện đầy đủ trước cộng đồng và du khách.

Giữ hồn di sản, mở hướng du lịch

Việc Lễ hội Ariêu Piing được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa mà nhiều thế hệ người Tà Ôi (Pa Cô) đã bền bỉ gìn giữ. Nhưng danh hiệu cũng đặt ra yêu cầu mới: bảo tồn không dừng ở việc phục dựng một kỳ lễ hội, càng không thể chỉ giới thiệu di sản trong những dịp trang trọng.

Ông Nguyễn Sỹ Huấn, Chủ tịch UBND xã Tà Rụt nhấn mạnh: Việc chăm lo, có chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân, già làng và những người am hiểu sâu về Ariêu Piing; đồng thời quan tâm truyền dạy cho thế hệ trẻ các nghi lễ, nhạc cụ truyền thống, dân ca, dân vũ của người Tà Ôi (Pa Cô) được xã chú trọng.

Đây được xem là điều kiện để di sản tiếp tục được trao truyền trong cộng đồng, thay vì chỉ còn lại trong hồ sơ khoa học hoặc ký ức của lớp người cao tuổi.

Việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa bền vững sẽ giúp di sản trở thành nguồn lực quan trọng, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân.

Ông Nguyễn Sỹ Huấn, Chủ tịch UBND xã Tà Rụt

Chúng tôi không tách bảo tồn khỏi phát triể, thay vào đó là việc kết hợp hài hòa giữa giữ gìn di sản với phát triển du lịch văn hóa bền vững, qua đó biến văn hóa thành nguồn lực góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân - ông Huấn cho biết.

Để làm được điều đó, Ariêu Piing cần được giới thiệu như một chỉnh thể văn hóa, không phải một “sản phẩm trình diễn” rút gọn cho du khách. Sức hấp dẫn của lễ hội nằm ở chính tính nguyên bản, trong mối quan hệ giữa nghi lễ với không gian làng bản, giữa tiếng chiêng với nhà mồ, giữa nghệ nhân với cộng đồng và giữa người sống với tổ tiên.

Du lịch chỉ có thể đi cùng di sản khi người dân vẫn là chủ thể. Những người cao tuổi, nghệ nhân, già làng phải được tôn trọng như những người nắm giữ tri thức; thế hệ trẻ phải được tham gia, học hỏi và tiếp nối; còn du khách cần được tiếp cận bằng sự thấu hiểu, thay vì chỉ quan sát những hình thức bên ngoài… ông Nguyễn Sỹ Huấn nhấn mạnh.

Từ góc nhìn ấy, việc hình thành các sản phẩm du lịch gắn với Ariêu Piing không nhất thiết phải chờ đến đúng kỳ tổ chức lễ hội. Địa phương có thể giới thiệu không gian văn hóa Tà Ôi (Pa Cô) thông qua hoạt động diễn giải di sản, trình diễn nhạc cụ, dân ca, dân vũ, trải nghiệm ẩm thực, nghề truyền thống và gặp gỡ nghệ nhân.

Khi lễ hội chính thức diễn ra, đó sẽ là điểm hội tụ lớn nhất, tạo sức hút đặc biệt đối với những người muốn khám phá chiều sâu văn hóa miền Tây Quảng Trị.

Anh Phan Thanh đến từ Ninh Bình chia sẻ: Gia đình tôi đến Quảng Trị du lịch, nghe thông tin có lễ hội này nên tôi và gia đình dành khoảng thời gian để đến trực tiếp xem nét văn hóa đặc sắc của đồng bào. Tôi thực sự ngỡ ngàng và chỉ khi trực tiếp có mặt mới cảm nhận được sự khác lạ và sức cuốn hút của không gian văn hóa này.

Nét đặc trưng của lễ hội Ariêu Piing của người Tà Ôi (Pa Cô)

“Tôi ấn tượng nhất là cách cả cộng đồng cùng tham gia. Mỗi nghi lễ đều có câu chuyện, có chiều sâu chứ không chỉ để trình diễn. Tôi sẽ trở lại khi lễ hội được tổ chức trong kỳ tiếp theo để có thời gian tìm hiểu kỹ hơn về văn hóa của người Tà Ôi ”, anh Phan Thanh nói.

Từ sự tò mò của một du khách đến mong muốn quay trở lại là một khoảng cách không xa, nhưng đủ để cho thấy sức hấp dẫn mà Ariêu Piing có thể tạo ra. Điều quan trọng là sức hút ấy phải được nuôi dưỡng từ chính nền tảng văn hóa của cộng đồng, chứ không phải từ sự sân khấu hóa hay thương mại hóa di sản.

Khi người dân còn tự hào thực hành nghi lễ của cha ông, khi người trẻ còn biết đánh chiêng, hát dân ca và hiểu ý nghĩa của nhà mồ, Ariêu Piing vẫn còn sức sống.

Và khi những giá trị ấy được giới thiệu đúng cách, lễ hội có thể trở thành một điểm nhấn của du lịch văn hóa miền Tây Quảng Trị, đưa du khách đến gần hơn với một vùng đất giàu bản sắc, đồng thời tạo thêm sinh kế để cộng đồng tiếp tục gìn giữ di sản của chính mình.

Lễ hội Ariêu Piing là lễ hội lớn, quan trọng trong đời sống tinh thần của người Tà Ôi (Pa Cô), thường được tổ chức cách nhau từ 10 đến 15 năm hoặc lâu hơn.

Lễ hội gồm nhiều công đoạn, từ chuẩn bị nhà mồ, lễ vật, bốc mộ, đón khách, các nghi lễ cộng đồng đến lễ cảm ơn, chia tay và tổng kết.