Đề nghị Hoa Kỳ ghi nhận khách quan về thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Ngay sau khi Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) khởi xướng điều tra theo Điều 301, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao khẳng định việc tăng cường bảo hộ và thực thi quyền SHTT là chủ trương nhất quán của Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh đây là yếu tố quan trọng để xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá như thế nào về phản ứng và thông điệp mà Việt Nam đã đưa ra?

Phản ứng của Việt Nam cho thấy cách tiếp cận thận trọng, bình tĩnh và mang tính xây dựng. Về bản chất, cuộc điều tra lần này xuất phát từ việc Việt Nam được USTR đưa vào nhóm “quốc gia nước ngoài ưu tiên” trong Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026.

Theo quy định của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ, khi một quốc gia nằm trong nhóm này, USTR có trách nhiệm xem xét khả năng khởi xướng điều tra theo Điều 301 đối với những chính sách hoặc thực tiễn mà họ cho rằng còn tồn tại quan ngại về bảo hộ và thực thi quyền SHTT.

Do đó, đây là bước tiếp theo trong quy trình pháp lý nội bộ của Hoa Kỳ sau Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026, chưa phải là một biện pháp xử lý hay chế tài thương mại được áp dụng đối với Việt Nam.

Điều đáng chú ý là Việt Nam nhìn nhận đây là một thủ tục theo pháp luật Hoa Kỳ và lựa chọn cách tiếp cận dựa trên đối thoại. Các nội dung liên quan sẽ tiếp tục được trao đổi trong suốt quá trình điều tra.

Theo tôi, thông điệp xuyên suốt mà Việt Nam muốn gửi tới Hoa Kỳ là thiện chí hợp tác, sẵn sàng cung cấp thông tin, làm rõ chính sách; đồng thời mong muốn mọi đánh giá được thực hiện trên tinh thần khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ những nỗ lực cải cách cũng như các kết quả thực chất mà Việt Nam đã đạt được trong lĩnh vực SHTT.

Theo hồ sơ điều tra, những vấn đề nào đang được USTR đặc biệt quan tâm? Vì sao nội dung liên quan đến bản quyền trực tuyến lại trở thành một trong những trọng tâm đáng chú ý, thưa ông?

Theo hồ sơ điều tra, phía Hoa Kỳ đang tập trung vào năm nhóm vấn đề chính: Vi phạm bản quyền trên môi trường số; sản xuất, kinh doanh hàng giả; thực thi quyền SHTT tại biên giới; việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp; và các biện pháp xử lý hình sự đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp, truyền hình vệ tinh.

Trong đó, vấn đề bản quyền trực tuyến được đề cập với tần suất khá cao. USTR cho rằng một số hoạt động vi phạm bản quyền trên môi trường số có liên quan đến Việt Nam vẫn gây quan ngại, đặc biệt trong các lĩnh vực âm nhạc, trò chơi điện tử và nội dung số.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào hồ sơ điều tra, có thể thấy trọng tâm của phía Hoa Kỳ không nằm ở việc các hành vi vi phạm có tồn tại hay không, mà chủ yếu tập trung vào hiệu quả trong việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi đó trên thực tế. Nói cách khác, vấn đề thực thi pháp luật mới là nội dung cốt lõi.

Đây cũng là điểm mà USTR đã nhấn mạnh nhiều lần. Theo đánh giá của USTR, mặc dù chúng ta đã xây dựng hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ với các chế tài dân sự, hành chính và hình sự, việc áp dụng trên thực tế vẫn chưa đạt mức độ răn đe như kỳ vọng.

Bên cạnh đó, một số khó khăn kỹ thuật cũng được đề cập như việc thu thập và xử lý chứng cứ điện tử, xác định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự, hay xử lý các tài sản vô hình như tên miền trong các vụ việc vi phạm trên môi trường mạng.

Đây sẽ là những cơ sở mà phía Hoa Kỳ sử dụng để lý giải các quan ngại về hiệu quả thực thi quyền SHTT.

Bên cạnh những quan ngại mà USTR đưa ra, Việt Nam thời gian qua cũng đã có nhiều bước tiến trong việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT. Ông đánh giá như thế nào về những chuyển biến này?

USTR cho rằng, tình trạng hàng giả vẫn xuất hiện tại một số chợ truyền thống, điểm du lịch và trên các nền tảng thương mại điện tử. Đây là những vấn đề mà bất kỳ quốc gia nào cũng cần quan tâm và tiếp tục tăng cường kiểm soát.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách khách quan rằng những năm gần đây chúng ta đã có nhiều nỗ lực đáng kể trong việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT.

Luật SHTT đã được sửa đổi theo hướng tiệm cận hơn với các chuẩn mực quốc tế và các cam kết trong các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA). Nhiều quy định mới cũng được ban hành nhằm tăng cường bảo vệ quyền tác giả, đặc biệt trong môi trường số.

Song song với đó, các cơ quan chức năng đã đẩy mạnh xử lý các website vi phạm bản quyền, tăng cường kiểm soát việc sử dụng phần mềm có bản quyền trong doanh nghiệp, siết chặt công tác kiểm tra tại biên giới và triển khai nhiều đợt cao điểm đấu tranh với hàng giả, hàng xâm phạm quyền SHTT.

Thực tế, ngay trong các đánh giá của phía Hoa Kỳ cũng đã ghi nhận một số tiến triển tích cực của Việt Nam, dù vẫn cho rằng còn những nội dung cần tiếp tục cải thiện. Điều đó cho thấy bức tranh thực tế không chỉ có những tồn tại, mà còn phản ánh một quá trình cải cách và hoàn thiện liên tục mà Việt Nam đang theo đuổi trong lĩnh vực SHTT.

Từ góc độ pháp lý, theo ông, quá trình điều tra dự kiến sẽ tiếp tục diễn ra như thế nào trong thời gian tới?

Hiện USTR đang trong giai đoạn tiếp nhận ý kiến từ các bên liên quan và tiến hành tham vấn với Chính phủ Việt Nam.

Trong quá trình này, phía Hoa Kỳ sẽ xem xét liệu các chính sách hoặc thực tiễn mà họ nêu ra có bị coi là “bất hợp lý” hoặc “mang tính phân biệt đối xử” hay không, đồng thời liệu chúng có gây ảnh hưởng đến lợi ích thương mại của Hoa Kỳ hay không.

Chỉ khi đưa ra kết luận theo hướng đó, USTR mới xem xét các bước tiếp theo theo quy định tại Điều 301. Ở thời điểm hiện tại chưa có bất kỳ biện pháp xử lý cụ thể nào được áp dụng đối với Việt Nam. Cuộc điều tra vẫn đang trong giai đoạn thu thập thông tin, tham vấn và đánh giá.

Việt Nam khẳng định sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định cũng như các biện pháp đang được triển khai trong lĩnh vực SHTT.

Việt Nam cũng mong muốn phía Hoa Kỳ ghi nhận đầy đủ những nỗ lực cải cách và các kết quả thực chất mà Việt Nam đã đạt được trong thời gian qua trên tinh thần khách quan, công bằng và xây dựng.

Đây cũng là cách tiếp cận nhất quán của Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế: Coi bảo hộ quyền SHTT là một bộ phận của quá trình phát triển kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ ngày càng thực chất, hiệu quả và bền vững.