Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh của nền kinh tế

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận. Ảnh: Cổng Thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam

Sáng 10/11, tại Nhà Quốc hội, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Tại phiên họp, đa số các đại biểu quốc hội tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa để thể chế hóa đầy đủ yêu cầu tại Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và đánh giá cao những nỗ lực của cơ quan soạn thảo trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật.

Các đại biểu quốc hội cũng đồng tình với những phân tích, đánh giá sâu sắc của cơ quan thẩm tra, nhất là việc nhận diện những vấn đề còn bất cập, những nội dung cần tiếp tục làm rõ để bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và hiệu quả của các chính sách.

QUY ĐỊNH THỐNG NHẤT ĐỐI TƯỢNG, ĐIỀU KIỆN VÀ CHI PHÍ HỢP LỆ

Đề cập về đối tượng được hỗ trợ và nguồn tài chính tại Điều 21 và Điều 28, đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn Đại biểu quốc hội tỉnh Lâm Đồng, cho rằng Khoản 1 Điều 21 đã bổ sung cộng đồng, cá nhân kinh doanh, hộ kinh doanh vào đối tượng được hỗ trợ nâng cao năng lực phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là điểm đã được tiếp thu phù hợp.

Toàn cảnh phiên họp toàn thể ở Hội trường.

Tuy nhiên, điểm e khoản 2 Điều 28 về mục đích sử dụng nguồn tài chính lại chỉ nêu doanh nghiệp, hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã. Sự thiếu thống nhất này dễ gây lúng túng khi bố trí kinh phí hỗ trợ. Ví dụ như tại tỉnh Lâm Đồng, làng dệt thổ cẩm Đạ Nghịch có khoảng 140 hộ tham gia, nhưng đầu ra bấp bênh, thiếu liên kết, vốn hạn chế. Đây là những chủ thể trực tiếp giữ nghề, tạo ra sản phẩm văn hóa, cần được tiếp cận chính sách hỗ trợ.

Về thẩm quyền quyết định chính sách hỗ trợ chi phí sản xuất tại Điều 32, đại biểu Dương Khắc Mai cho biết, Khoản 2 đã quy định trần hỗ trợ không quá 30% chi phí hợp lệ; khoản 5 giao Chính phủ quy định chi tiết, nhưng khoản 6 lại giao Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh quyết định cả đối tượng và điều kiện hỗ trợ.

Hai thẩm quyền cần phân định rõ, nhất là với dự án liên tỉnh. Ví dụ như bộ phim Love in Vietnam hợp tác giữa Việt Nam - Ấn Độ từng sử dụng bối cảnh Đà Lạt và nhiều địa phương khác. Do đó, cần làm rõ địa phương nào hỗ trợ, chi phí phát sinh ở đâu và ai kiểm tra trước khi thanh toán.

Đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng.

Đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị Chính phủ quy định thống nhất đối tượng, điều kiện và chi phí hợp lệ; Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh quyết định lĩnh vực ưu tiên, mức hỗ trợ cụ thể trong trần 30%, thời gian và tổng nguồn lực thực hiện theo khả năng ngân sách. Đối với dự án liên tỉnh, cần có cơ chế phối hợp, phân định chi phí và đối chiếu hồ sơ, bảo đảm không hỗ trợ trùng. Việc hỗ trợ chỉ thực hiện trong phạm vi dự toán ngân sách đã được bố trí.

KHƠI DẬY SỨC SÁNG TẠO VÀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA BỀN VỮNG

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Quan tâm đến việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, các đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản, nghệ nhân dân gian...

Góp ý về dự thảo Luật, đại biểu Châu Quỳnh Dao, Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh An Giang, bày tỏ băn khoăn khi dự thảo chưa thiết lập đầy đủ cơ chế bảo vệ cộng đồng chủ thể di sản và nghệ nhân dân gian, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Theo đại biểu, khoản 3 Điều 26 về Sàn giao dịch mới yêu cầu người đưa sản phẩm lên sàn cung cấp thông tin về nguồn gốc, chưa có cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích, cũng như nguyên tắc đồng thuận tự nguyện, báo trước theo chuẩn mực quốc tế.

“Nếu không có những ràng buộc cụ thể, doanh nghiệp có thể sử dụng tên gọi các di sản như “Điệu xòe Thái”, “dân ca Khmer” để đưa sản phẩm vào giao dịch thương mại mà chưa có cơ chế bảo đảm lợi ích cho cộng đồng sở hữu, gìn giữ di sản”, đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao, Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang, phát biểu.

Dẫn chứng thực tiễn, đại biểu cho biết Kinh lá buông của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, An Giang đang đứng trước nguy cơ thất truyền do thiếu cơ chế sinh kế, truyền dạy; hoa văn Kteh của đồng bào Ê Đê bị sao chép để sản xuất hàng thời trang thương mại, trong khi người phụ nữ trực tiếp dệt thủ công chỉ nhận được khoản công rất thấp...

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị luật hóa cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích tại Điều 19 và Điều 26; quy định sản phẩm, quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số khi đưa lên Sàn giao dịch phải có thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại. Đồng thời, bổ sung vào Điều 7 các hành vi bị nghiêm cấm như tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) để sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể.

Đại biểu cũng đề nghị đưa tiêu chí tôn trọng bản quyền văn hóa và có thỏa thuận chia sẻ lợi ích với cộng đồng thành tiêu chí bắt buộc khi đánh giá sản phẩm mang bản sắc Việt Nam, thay vì chỉ quy định ở mức 10/100 điểm như dự thảo.

Cùng ý kiến về yêu cầu bảo đảm lợi ích cho cộng đồng chủ thể di sản, đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn Đại biểu quốc hội tỉnh Thanh Hóa, đề nghị hoàn thiện căn cứ xét hỗ trợ đối với sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm; đồng thời cụ thể hóa cơ chế đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề, bảo đảm người sáng tạo có điều kiện phát triển sản phẩm và cộng đồng có nguồn lực duy trì, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa.

Đối với Điều 21 dự thảo Luật, đại biểu ghi nhận việc mở rộng chính sách hỗ trợ từ truyền dạy, bồi dưỡng đến thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, cần làm rõ căn cứ xét hỗ trợ đối với những sản phẩm chưa hoàn chỉnh, đang trong quá trình sáng tạo.

Dẫn ví dụ một doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh thông qua phim hoạt hình, đại biểu cho biết, dù đã có kịch bản và những nét vẽ đầu tiên, nhóm sáng tạo vẫn cần được hỗ trợ đào tạo kỹ thuật hoạt hình để chuyển tải nét đặc trưng của tranh Đông Hồ thành tác phẩm đến với công chúng. Trong khi đó, khoản 2 Điều 22 quy định việc đề nghị đánh giá mức độ bản sắc là tự nguyện, trừ trường hợp bản sắc là điều kiện để hưởng hỗ trợ.

“Khi tác phẩm còn đang thử nghiệm, thì cơ quan có thẩm quyền, sẽ căn cứ vào tiêu chuẩn nào để xét duyệt hỗ trợ khóa học cho đoàn làm phim nêu trên? Họ sẽ căn cứ vào kịch bản, vào kế hoạch làm phim thử, hay phải chờ đến khi có, kết quả đánh giá giá trị, bản sắc của tác phẩm?”, đại biểu đặt vấn đề.

Bên cạnh yêu cầu bảo vệ quyền lợi cộng đồng và gìn giữ di sản, đại biểu Phạm Anh Tuấn, Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh Ninh Bình, bày tỏ nhất trí cao với dự thảo Luật khi đã có sự chuyển dịch căn bản về tư duy, xác định văn hóa là ngành kinh tế mũi nhọn trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa sáng tạo văn hóa, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, theo đại biểu, cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tự do sáng tạo và yêu cầu bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc.

Đại biểu Phạm Anh Tuấn, Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình, phát biểu

Đối với các chính sách ưu đãi tại Điều 30 và Thẻ văn hóa quốc gia tại Điều 28, đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc sàng lọc, sử dụng chính sách tài chính làm công cụ điều tiết thị trường, chú trọng ưu tiên nguồn lực cao nhất cho các dự án trân trọng giá trị văn hóa truyền thống, có cố vấn khoa học nghiêm túc, kết hợp hài hòa giữa lịch sử và sáng tạo đương đại. Qua đó, khuyến khích doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm, chủ động tham vấn chuyên gia lịch sử ngay từ khâu xây dựng ý tưởng, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa bền vững.