Đền Cô Chín Suối Rồng - Nơi gìn giữ mạch nguồn tín ngưỡng dân gian

Theo thủ nhang Hoàng Gia Bổn ở đền Cô Chín, từ thuở khai sơn lập địa vùng đất Đồ Sơn đã hơn 1.300 năm, chưa bao giờ người dân nơi đây thấy dòng Suối Rồng cạn nước

Đền tọa lạc trên vách núi cạnh Suối Rồng – một con suối linh thiêng với dòng nước trong lành, mát về hè, ấm về đông và chưa từng cạn qua nhiều thế hệ.

Truyền thuyết kể lại rằng, Cô Chín là một thiếu nữ xinh đẹp, xuất thân từ gia đình quyền quý. Trong một lần du ngoạn bằng thuyền trên biển, khi đi ngang vùng biển gần làng Ngọc Tuyền (nay là phường Đồ Sơn), bất ngờ giông bão nổi lên khiến thuyền bị chìm. Sau nhiều ngày tìm kiếm, gia đình phát hiện xiêm y của Cô Chín mắc trên vách đá ở khu vực Suối Rồng. Kỳ lạ thay, từ khe đá ấy bỗng tuôn ra dòng nước trong lành chảy mãi không ngừng. Người dân tin rằng đây là linh khí của Cô Chín và từ đó thường xuyên đến lấy nước để dùng trong sinh hoạt, thậm chí pha trà với lá chẻ xanh trồng trên núi Ngọc để có hương vị thơm ngon đặc biệt.

Trong tâm thức nhân dân, sau khi hóa, Cô Chín hiển linh và thường xuyên phù hộ độ trì cho người dân địa phương, giúp họ vượt qua khó khăn, gặp nhiều may mắn. Vì vậy, nhân dân đã lập đền thờ Cô trên vách núi bên cạnh Suối Rồng để bày tỏ lòng thành kính.

Bức tượng thờ Cô Chín Suối Rồng

Sử sách xưa cũng ghi lại: Tại đền Cô Chín, nhà tu hành yêu nước Phạm Ngọc đã kêu gọi nhân dân đứng lên chống ách thống trị cũng như chính sách đồng hóa của giặc Minh (thế kỷ XV) và dựng cờ khởi nghĩa. Bấy giờ nhân dân cùng rất nhiều tín đồ Phật tử trong vùng hưởng ứng và đi theo. Ngày nay, đền còn giữ nguyên đôi câu đối của nhà sư Phạm Ngọc kêu gọi nhân dân địa phương hưởng ứng khởi nghĩa, góp phần đánh thắng giặc Minh, giữ yên bờ cõi.

Ngày nay, một trong những điểm du lịch Đồ Sơn thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh là đền Cô Chín. Khung cảnh xung quanh đền nên thơ và tĩnh lặng. Không gian bên trong toát lên vẻ uy nghi. Tượng Cô Chín được dát vàng rất đẹp, tôn thêm sự linh thiêng cho nơi này.

Đền Cô Chín gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu tại Đồ Sơn. Tín ngưỡng này hiện diện khá phổ biến trong đời sống văn hóa địa phương. Theo các nhà nghiên cứu, tín ngưỡng thờ nữ thần ở vùng biển Đồ Sơn có lịch sử lâu đời, phản ánh đậm nét bản sắc văn hóa bản địa và đời sống tâm linh của cư dân miền biển.

Đền Cô Chín gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu tại Đồ Sơn

Đền Cô Chín là công trình được khởi dựng từ rất lâu đời, tương truyền từ thời Lý. Ban đầu, đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ (người dân thường gọi là miếu Cô) được xây dựng từ các chất liệu tự nhiên sẵn có tại địa phương như đá, đất, mái lợp gianh.

Đến thời Lê Trung Hưng (thế kỉ 17, 18), thời Nguyễn (thế kỷ 19, 20), đền được mở rộng và tu sửa khang trang hơn với mái lợp ngói. Điện thờ thời kỳ này được bài trí với ban trên thờ Tam tòa Thánh Mẫu, còn ban dưới, ở vị trí trung tâm, thờ Cô Chín. Trong hệ thống thờ tự của ngôi đền, Cô Chín là vị thần chủ, được tôn thờ ở vị trí trung tâm.

Đền Cô Chín còn là nơi trình diễn lễ hầu đồng - hát văn, một trong những thực hành liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1.12.2016.

Lễ hầu đồng - hát văn tại đền Cô Chín luôn được tổ chức chu đáo, bài bản, đúng nghi thức, thu hút đông đảo người dân địa phương cùng du khách thập phương đến tham quan, chiêm bái và tham gia. Qua đó, góp phần khẳng định vị thế, vai trò của di tích trong đời sống cộng đồng, làm phong phú thêm bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời nâng cao ý thức, niềm tự hào và sự chung tay của cộng đồng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích.

Đền Cô Chín được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống, sử dụng gỗ lim làm vật liệu chủ đạo. Mặc dù có quy mô ở mức trung bình, ngôi đền vẫn nổi bật nhờ hệ thống điêu khắc, trang trí phong phú trên các cấu kiện kiến trúc, phản ánh rõ phong cách nghệ thuật truyền thống đầu thế kỷ XX.

Điểm đặc sắc của đền nằm ở sự thống nhất trong nghệ thuật chạm khắc, từ các thành phần kiến trúc, kỹ thuật thể hiện đến hệ thống đề tài trang trí. Sự hài hòa ấy tạo nên vẻ đẹp trang nghiêm, cổ kính và linh thiêng cho di tích, đồng thời khẳng định vai trò của đền Cô Chín như một không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng cư dân địa phương và du khách thập phương.

Phía trước đền có đình Ngọc Xuyên, bên trái có đền Mẫu Ngũ Phương và chùa tháp Tường Long, tạo thành tổng thể cụm di tích tôn giáo - tín ngưỡng đặc sắc. Không gian quanh di tích được quy hoạch hài hòa, tạo sự gắn kết giữa kiến trúc tín ngưỡng với khu dân cư, mang đến cảm giác gần gũi và thân thuộc.

Trải qua những biến động của lịch sử, nhiều công trình tín ngưỡng, tâm linh trong khu vực đã bị tàn phá. Đền Cô Chín cũng không tránh khỏi ảnh hưởng, nhiều đồ thờ tự bị thất lạc. Tuy nhiên, di tích vẫn bảo lưu được nhiều di vật, cổ vật có giá trị, tiêu biểu như tượng Cô Chín bằng đồng cao 1,17m, nặng khoảng 0,5 tấn, được dát vàng toàn thân; một pho tượng gỗ có niên đại khoảng thế kỷ XVIII; một khám thờ; bệ khám kiểu sập thờ với chân quỳ, trang trí hổ phù, rồng mây và hoa lá cách điệu; cùng 5 long ngai bằng gỗ được sơn son thếp vàng...

Hằng năm, đền tổ chức lễ hội truyền thống vào các ngày mùng 9.1, 3.3, 20.8, 9.9 (âm lịch).

Trong đó, ngày mùng 9.9 là ngày lễ quan trọng nên được chuẩn bị từ rất sớm (từ mùng 1). Lễ vật dâng Thánh gồm có lễ tam sinh (gà, ngan, lợn), xôi, hoa quả, trâu, rượu, bánh trái...

Nước Suối Rồng quanh năm trong vắt, mùa hè thì mát lạnh còn mùa đông thì ấm. Du khách thường ghé vào Suối Rồng để xin nước gột sạch bụi trần trước khi vào đền dâng hương. Ngoài ra, không ít người đến hứng nước Suối Rồng để mong cầu sự may mắn và an yên.

Ngôi đền được ví như một đóa hoa sen trắng nằm bên dòng suối trong xanh. Sự huyền bí và linh thiêng là yếu tố thu hút rất nhiều du khách ghé thăm đền Cô Chín nổi danh đất cảng, đặc biệt là vào những dịp lễ lớn như rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười âm lịch.