Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Lo đầu mối quyền lực chi phối giá

Trao quyền định giá, giá xăng dầu sẽ có sự cạnh tranh

Trong dự thảo lần thứ 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu, thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu và thương nhân phân phối độc lập được tự quyết giá bán buôn, bán lẻ xăng dầu theo đúng quy định của pháp luật về giá và theo cơ chế thị trường.

Theo dự thảo, cơ cấu giá xăng dầu gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các loại thuế.

Trong đó, giá mua và chi phí tạo nguồn do doanh nghiệp tự xác định theo thực tế kinh doanh. Chi phí kinh doanh định mức ban đầu áp dụng theo mức Bộ Công Thương công bố, sau đó được điều chỉnh hàng năm theo CPI và rà soát định kỳ 3 năm một lần.

Đáng chú ý, phần lợi nhuận cũng do thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu tự xác định theo thực tế kinh doanh.

Tại hội nghị lấy ý kiến về dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu mới đây, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho rằng việc trao quyền tự quyết giá cho thương nhân sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp có chi phí thấp, tổ chức nguồn hàng tốt và vận hành hiệu quả giảm giá, thu hút khách hàng.

Giá xăng dầu đứng trước thay đổi lớn. Ảnh: Nguyễn Huế

Khi đó, các cửa hàng có thể niêm yết mức giá khác nhau, tạo ra sự cạnh tranh trên thị trường để thu hút người tiêu dùng.

Một số doanh nghiệp và chuyên gia cho rằng cơ chế mới này giúp giá xăng dầu cập nhật nhanh hơn theo diễn biến thị trường. Người tiêu dùng có thêm cơ sở so sánh và lựa chọn cửa hàng có giá phù hợp, đồng thời tránh cú sốc tăng giá dồn kỳ.

Liên quan đến vấn đề để doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu, chuyên gia kinh tế PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng về mặt kinh tế, cơ chế này có thể tạo ra cạnh tranh giá thực chất hơn nếu thị trường có đủ điều kiện cạnh tranh.

Hiện nay, người tiêu dùng thường thấy các cây xăng điều chỉnh giá gần như cùng một thời điểm với mức giá giống nhau. Trong một thị trường cạnh tranh thực sự, doanh nghiệp có chi phí thấp hơn, quản trị tốt hơn, nguồn hàng tốt hơn phải có khả năng bán rẻ hơn hoặc cung cấp dịch vụ tốt hơn, ông nhận định.

Lo quyền định giá tập trung vào nhóm đầu mối

Vấn đề lo ngại là thương nhân đầu mối sẽ chi phối giá trên thị trường vì được quyết định giá và lợi nhuận. Theo các điều kiện dự thảo đã nêu, nếu nghị định có hiệu lực và áp dụng ngay, trên thị trường sẽ chỉ còn 14-15 thương nhân đầu mối. 

Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát, nhận xét, dự thảo chưa xác định rõ chi phí kinh doanh định mức và lợi nhuận được phân bổ thế nào giữa thương nhân đầu mối, phân phối và doanh nghiệp bán lẻ.

Điều khiến thương nhân phân phối như ông Thắng lo ngại là dự thảo quy định phần lợi nhuận do thương nhân đầu mối xác định. Theo ông, nếu thương nhân đầu mối được quyết định giá bán buôn và phần lợi nhuận phân bổ cho các khâu sau, chiết khấu dành cho cửa hàng bán lẻ có nguy cơ bị kéo xuống rất thấp, thậm chí 0 đồng. Khi đó, thương nhân phân phối có thể thiếu nguồn bù đắp chi phí vận chuyển, nhân công và duy trì hoạt động cửa hàng.

Nếu tiếp tục duy trì phần lợi nhuận trong công thức giá, theo ông Thắng dự thảo nên quy định đây là mức do từng thương nhân kinh doanh xăng dầu xác định, thay vì giao toàn quyền cho doanh nghiệp đầu mối.

Chuyên gia Ngô Trí Long cũng lưu ý, việc trao quyền định giá không đồng nghĩa thị trường sẽ tự động hình thành cạnh tranh.

Theo ông, nếu thị trường có mức độ tập trung cao, nguồn cung do các doanh nghiệp lớn chi phối, trong khi thương nhân nhỏ phụ thuộc vào một số đầu mối, việc tự do định giá có thể chỉ chuyển quyền định giá từ Nhà nước sang một số doanh nghiệp lớn. Khi đó, cạnh tranh thực chất chưa chắc được hình thành.

Vì vậy, để cơ chế tự định giá tạo ra cạnh tranh thực chất, trước hết cần minh bạch giá bán tại từng cửa hàng và trên nền tảng số, giúp người tiêu dùng dễ dàng so sánh. Cơ quan quản lý cạnh tranh cũng cần giám sát các hành vi thỏa thuận giá, phân chia thị trường, áp đặt điều kiện thương mại bất hợp lý hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm thương nhân phân phối và doanh nghiệp bán lẻ có nhiều lựa chọn nguồn cung. Nếu phụ thuộc hoàn toàn vào một đầu mối, quyền tự định giá dù được trao về mặt hình thức cũng khó tạo ra cạnh tranh thực tế.

Một giải pháp khác là xây dựng cơ sở dữ liệu giá xăng dầu quốc gia. Với hàng chục nghìn điểm bán, Nhà nước khó có thể giám sát hiệu quả nếu chỉ dựa vào việc kiểm tra từng báo cáo kê khai. Thay vào đó, cần ứng dụng dữ liệu lớn để kịp thời phát hiện trường hợp doanh nghiệp tăng giá bất thường.

GS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng xăng dầu là mặt hàng có giá biến động nhanh và chịu tác động trực tiếp từ thị trường thế giới. Nếu hoàn toàn vận hành theo thị trường, giá xăng dầu trong nước cũng chịu tác động tương ứng.

Vì vậy, xét từ góc độ bình ổn giá và ứng phó với các cú sốc năng lượng, ông cho rằng Nhà nước vẫn cần duy trì vai trò nhất định, nhưng có thể chuyển từ can thiệp trực tiếp sang sử dụng các công cụ thị trường.

Theo ông, việc số hóa và công khai dữ liệu giá nhập khẩu, giá bán, hóa đơn và lượng dự trữ sẽ giúp tăng khả năng kiểm tra, đối chiếu. Ông cũng đề xuất nghiên cứu nền tảng công bố thông tin về giá, nguồn cung và lượng dự trữ để người tiêu dùng theo dõi, qua đó hạn chế nguy cơ thao túng thị trường.

Theo ông, công cụ quan trọng nhất là minh bạch hóa dữ liệu. Giá nhập khẩu, giá bán, hóa đơn đầu vào, đầu ra và lượng dự trữ cần được số hóa để thuận tiện kiểm tra, đối chiếu.

“Chúng ta cần có cơ chế công bố thông tin thị trường thường xuyên, thậm chí có thể nghiên cứu một nền tảng hoặc sàn công bố thông tin về giá, nguồn cung và lượng dự trữ để người tiêu dùng theo dõi”, ông Lạng nói. Khi thông tin được công khai, minh bạch, khả năng thao túng thị trường sẽ giảm.