Thêm kênh giao dịch, tăng tính linh hoạt cho thị trường xăng dầu

“Mắt xích” cuối cần thêm quyền chủ động

Ông Nguyễn Văn Tiu, Chủ tịch kiêm Giám đốc Công ty Xăng dầu Tự Lực I cho rằng, dưới góc độ thương nhân phân phối, doanh nghiệp đồng tình với phương án cho phép thương nhân phân phối mua bán hàng hóa với nhau theo các điều kiện của dự thảo.

Theo ông, nếu không cho phép các thương nhân phân phối giao dịch với nhau, trong một số thời điểm có thể phát sinh nguy cơ gián đoạn nguồn cung tại một số khu vực.

Lý do nằm ở đặc điểm của hệ thống bán lẻ. Khi số lượng thương nhân đầu mối được tinh gọn, không phải đầu mối nào cũng có thể trực tiếp cung cấp hàng đến tất cả cửa hàng bán lẻ trên thị trường. Đặc biệt tại khu vực nông thôn, miền núi, có nhiều cửa hàng chỉ tiêu thụ khoảng 30-40 m³ xăng dầu mỗi tháng.

Ông Nguyễn Văn Tiu, Chủ tịch kiêm Giám đốc Công ty Xăng dầu Tự Lực I.

Với những điểm bán có sản lượng nhỏ và phân tán, thương nhân phân phối hoạt động tại địa bàn có lợi thế về vận tải, thời gian giao hàng và khả năng đáp ứng những đơn hàng nhỏ.

Đây là lý do ông Tiu cho rằng, thương nhân phân phối có vai trò đáng kể trong việc kết nối nguồn hàng với hệ thống bán lẻ. Nếu một thương nhân phân phối gặp khó khăn về nguồn hàng, việc có thể mua hàng từ một thương nhân phân phối khác sẽ tạo thêm một phương án bổ sung thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất.

Ông Nguyễn Văn Tiu cũng dẫn lại thực tế thời gian qua, có những giai đoạn thương nhân phân phối bị giảm sản lượng hoặc gặp khó khăn về chiết khấu, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của hệ thống bán lẻ. Trong bối cảnh đó, quyền mua bán giữa các thương nhân phân phối được doanh nghiệp nhìn nhận như một cơ chế bổ sung nguồn hàng, thay vì chỉ đơn thuần là thêm một hình thức giao dịch.

Dự thảo hiện được xây dựng theo hướng tái cấu trúc hệ thống phân phối, giảm các khâu trung gian và tổ chức lại các loại hình thương nhân. Bộ Công Thương cho biết, thương nhân phân phối, đại lý bán lẻ và cửa hàng bán lẻ được định hướng theo mô hình quản lý tinh gọn hơn, đồng thời tăng tính chủ động của doanh nghiệp.

Mở quyền mua hàng nhưng vẫn phải giữ kỷ luật thị trường

Tuy nhiên, mở quyền lựa chọn nguồn hàng cũng đặt ra bài toán quản lý mới. Nếu thương nhân phân phối được mua từ nhiều nguồn, quan hệ trong chuỗi cung ứng sẽ linh hoạt hơn nhưng cũng khó quản lý theo mô hình “một đầu mối - một hệ thống” như trước. Đây chính là điểm mà dự thảo cần thiết kế đồng thời với các điều kiện về nguồn hàng, hợp đồng và trách nhiệm cung ứng.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho biết, cơ quan soạn thảo đang thiết kế nhiều lựa chọn cho doanh nghiệp. Theo đó, nếu thương nhân hoạt động độc lập thì có thể lấy hàng từ các nguồn được phép và chủ động giao dịch theo cơ chế thị trường. Nhưng nếu lựa chọn tham gia hệ thống của một thương nhân đầu mối theo hình thức đại lý hoặc nhượng quyền thì phải thực hiện các thỏa thuận trong hợp đồng.

Cách tiếp cận này cho thấy, dự thảo đang phân định giữa quyền tự chủ của doanh nghiệp với những cam kết khi doanh nghiệp lựa chọn tham gia một hệ thống phân phối.

Nếu đã nhận các quyền lợi như sử dụng thương hiệu, hưởng chiết khấu, được bảo đảm nguồn hàng hoặc các điều kiện tín dụng, doanh nghiệp phải thực hiện những nghĩa vụ đã cam kết. Ngược lại, khi lựa chọn hoạt động độc lập, doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm về nguồn hàng và hoạt động kinh doanh của mình.

Đây cũng là cơ sở để cơ chế mua bán giữa các thương nhân phân phối phát huy hiệu quả. Quyền mua bán với nhau chỉ phát huy tác dụng nếu được đặt trong một thị trường có nhiều nguồn cung và doanh nghiệp có khả năng lựa chọn.

Trong trường hợp nguồn hàng gặp biến động, một thương nhân phân phối có thể tìm kiếm nguồn thay thế từ doanh nghiệp khác, qua đó hạn chế nguy cơ bị thiếu hàng. Với đặc thù thị trường xăng dầu, nơi một cửa hàng chỉ cần thiếu nguồn cung trong thời gian ngắn cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động cung ứng tại địa bàn.

Mặt khác, việc mở rộng giao dịch giữa các thương nhân phân phối cũng cần đi cùng cơ chế minh bạch về giá và trách nhiệm nguồn hàng. Đây là vấn đề được đại diện Petrolimex đặt ra khi góp ý dự thảo: thương nhân phân phối được mua từ nhiều nguồn và tự quyết định giá bán nhưng cần quy định rõ thời điểm xác định, điều chỉnh giá để tránh phát sinh cách hiểu khác nhau khi kiểm tra.

Như vậy, cho phép thương nhân phân phối mua bán với nhau không đồng nghĩa với việc buông lỏng quản lý. Vấn đề là thiết kế được một “van” đủ mở để hàng hóa có thể luân chuyển giữa các doanh nghiệp khi cần, nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát được nguồn gốc, sản lượng, giá bán và trách nhiệm cung ứng.

Điều này cũng phù hợp với định hướng chung của dự thảo: Nhà nước chuyển dần từ can thiệp trực tiếp sang thiết lập nguyên tắc, điều kiện và tăng cường hậu kiểm bằng dữ liệu.

Với hệ thống bán lẻ phân tán trên phạm vi cả nước, đặc biệt ở những khu vực có sản lượng tiêu thụ thấp, bài toán không chỉ là có bao nhiêu thương nhân đầu mối mà còn là nguồn hàng có thể đến được cửa hàng vào thời điểm cần thiết hay không. Từ góc nhìn này, quyền mua bán giữa các thương nhân phân phối đang được doanh nghiệp đánh giá như một mắt xích để tăng độ linh hoạt của chuỗi cung ứng.