Đọc sách: 'Liều thuốc' cho hạnh phúc tuổi thơ

Trong giới học thuật, “đọc sách vì niềm vui” được hiểu là việc đọc tự nguyện, xuất phát từ mong muốn tìm kiếm sự thích thú và thỏa mãn.

Đối với trẻ em, đọc sách vì niềm vui có nhiều ý nghĩa. Trẻ có thể tìm thấy những câu chuyện hài hước để kể lại, một điểm tựa trong những giai đoạn chông chênh, những người bạn đồng hành, cũng như tình bạn, sự tôn trọng và sức mạnh từ thế giới nội tâm.

Nhiều nghiên cứu cho thấy đọc sách vì niềm vui có liên quan đến sự tự tin của trẻ trong học tập và là một trong những yếu tố dự báo quan trọng đối với thành công kinh tế trong tương lai.

Tuy nhiên, thói quen đọc đang suy giảm tại một số quốc gia. Trong hai thập niên qua, kể từ khi National Literacy Trust (NLT) bắt đầu tiến hành các khảo sát về thói quen đọc, tỷ lệ trẻ em ở Anh cho biết thích đọc sách trong thời gian rảnh đã giảm 36%. Số trẻ đọc sách ngoài giờ học mỗi ngày cũng giảm một nửa trong 20 năm.

Niềm vui và giáo dục

Giá trị của niềm vui trong giáo dục cần được xem xét dựa trên những bằng chứng về tác động của nó đối với việc học.

Năm 1997, khi ông Tony Blair trở thành Thủ tướng Anh với khẩu hiệu “giáo dục, giáo dục, giáo dục”, chính phủ Công đảng Mới triển khai một chiến lược quốc gia nhằm nâng cao năng lực đọc viết.

Phương pháp giảng dạy theo hướng thống nhất trên phạm vi toàn quốc được đẩy mạnh thay vì để từng trường tự quyết định, trong khi các kỹ năng đọc viết được đặt ở vị trí trung tâm của chương trình học.

Trong giai đoạn 1998-2003, lần đầu tiên sau 50 năm, kỹ năng đọc viết được cải thiện trên toàn bộ nhóm học sinh. Tuy nhiên, cùng thời gian này, tỷ lệ bé trai đọc sách vì niềm vui giảm 20%, trong khi mức giảm ở bé gái là 10%. Niềm vui của trẻ khi đọc sách khi đó được xem như một “thiệt hại ngoài dự kiến”.

Khi nhóm trẻ này được đánh giá lại vào năm 2012, kỹ năng đọc viết của họ đã thấp hơn các thế hệ lớn tuổi hơn, theo một báo cáo của Chương trình Đánh giá Quốc tế về Năng lực Người trưởng thành.

Trẻ em đọc để tìm niềm vui; để tìm những câu chuyện hài hước mà chúng có thể kể lại; để có một điểm tựa giữa những ngày tháng chông chênh và có bạn đồng hành. Ảnh: Walt Disney Pictures.

Báo cáo ghi nhận “thành tích đặc biệt kém của những người trưởng thành trẻ tuổi nhất ở Anh so với các quốc gia tham gia khác”.

Xu hướng này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Giáo dục là một hệ thống phức tạp và khó quy về một yếu tố duy nhất. Tuy nhiên, những kết quả trên cho thấy việc xem nhẹ niềm vui như một động lực của việc học có thể là một vấn đề cần được xem xét.

Niềm vui cũng được xem là một thành phần của nhiều hoạt động trí tuệ, từ sáng tạo, phát minh đến những nỗ lực đòi hỏi sự bền bỉ. Nhiều người hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau, từ phi hành gia, cầu thủ bóng đá, đầu bếp đến các học giả, đều bắt đầu từ sự yêu thích đối với lĩnh vực của mình.

Để khơi lại hứng thú đọc sách ở trẻ, một cách tiếp cận là bắt đầu từ những sở thích hiện có của các em. Điều này có thể bao gồm việc cho phép trẻ lựa chọn những cuốn sách mà người lớn cho rằng quá khó hoặc quá dễ so với lứa tuổi, đồng thời tôn trọng sở thích của trẻ đối với truyện tranh và các thể loại đọc khác.

Theo nghĩa rộng, niềm vui có thể được xem là một yếu tố của quá trình giáo dục. Trong Bác sĩ Thorne, nhà văn Anthony Trollope đặt câu hỏi qua nhân vật của mình: “Chẳng phải Johnny có thể học không chỉ cách đọc, mà còn học cách yêu thích việc học đọc hay sao?”

Không chỉ học cách đọc mà còn hình thành sự yêu thích đối với việc học có thể tạo nền tảng để một người tiếp tục học hỏi trong suốt cuộc đời.

Một “cơn bão hoàn hảo”

Những số liệu gần đây cho thấy mức độ suy giảm hứng thú đọc sách ở trẻ em Anh. Năm 2025, chỉ 39,1% bé gái từ 8 đến 18 tuổi cho biết thích đọc sách trong thời gian rảnh, trong khi tỷ lệ này ở bé trai là 25,7%.

Theo The Times, cuộc khủng hoảng này là kết quả của một “cơn bão hoàn hảo”, với nhiều yếu tố cùng tác động, gồm đại dịch Covid-19, chính sách thắt lưng buộc bụng, cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt, sự phát triển của mạng xã hội và tình trạng lệ thuộc Internet.

Cơ sở hạ tầng phục vụ việc đọc tại Anh cũng bị thu hẹp. Theo Unison, kể từ năm 2010, nước này đã mất 877 thư viện và 1.243 trung tâm thanh thiếu niên.

Trong hai thập niên qua, tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên 8-18 tuổi trên toàn Vương quốc Anh thích đọc trong thời gian rảnh đã giảm 36%. Ảnh: Wave Break Media.

Đại dịch cũng làm đảo ngược những tiến bộ trước đó trong việc thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa trẻ em có hoàn cảnh kinh tế khác nhau. Khoảng cách này hiện tiếp tục có xu hướng gia tăng.

Một nghiên cứu gần đây cho thấy gần 1/3 thanh thiếu niên cho biết họ có mức độ sử dụng mạng xã hội và điện thoại di động mang tính gây nghiện. Nhóm có mức độ lệ thuộc cao nhất có nguy cơ thực hiện hành vi tự sát cao gấp đôi. Người trẻ cũng ngày càng phải tiếp xúc với deepfake và những nội dung kỳ thị phụ nữ trên mạng.

Bên cạnh những tác động có thể đo đếm, sự phổ biến của mạng xã hội còn làm thay đổi cách con người tiếp nhận nội dung. Các nền tảng này không tạo ra cảm giác kết thúc như một cuốn sách hoặc một tác phẩm có cấu trúc hoàn chỉnh. Người dùng có thể tiếp tục xem nội dung trên TikTok mà không có một điểm dừng tự nhiên.

Các cơ chế được thiết kế để duy trì sự chú ý của người dùng cũng được áp dụng đối với trẻ em. Điều này đặt ra những câu hỏi về việc trẻ em tiếp xúc với các thuật toán được tối ưu hóa cho thời gian sử dụng.

Một bài viết trên The New Yorker dẫn lại quá trình sản xuất Cocomelon - chương trình hoạt hình dành cho trẻ em và kênh YouTube có tổng lượt xem cao thứ hai thế giới, với hơn 200 tỷ lượt xem. Theo bài viết, các biên kịch được yêu cầu rằng ngay cả khi nhạc nền là một bài hát ru, những đứa trẻ trên màn hình tuyệt đối không được ngủ: “Nếu ngủ, trẻ em có thể sẽ nhấn nút tạm dừng và cất màn hình đi”.

Chương trình hoạt hình Cocomelon. Ảnh: YouTube.

Các nền tảng mạng xã hội sử dụng thuật toán đề xuất để lựa chọn và cá nhân hóa nội dung dựa trên hành vi của người dùng. Trong khi đó, đọc sách đòi hỏi một nhịp độ khác và cho phép người đọc chủ động kiểm soát tốc độ tiếp nhận.

Nhà văn và triết gia Friedrich Nietzsche từng viết: “Tôi và cuốn sách của tôi là những người bạn của lento” - một thuật ngữ âm nhạc chỉ nhịp độ chậm. Ông khuyến khích độc giả của mình “đọc cho đúng: tức là đọc chậm rãi, sâu sắc, chăm chú, thận trọng, với những suy tư nội tâm, với những cánh cửa tinh thần hé mở.”

Ở cấp độ cơ bản, chữ viết dựa trên những công cụ đơn sơ nhất của con người. Trong lịch sử, chữ viết từng được bí mật đưa ra khỏi nhà tù, vượt qua biên giới và băng qua đại dương.

Như học giả Umberto Eco từng viết: “Chúng ta có thể xem chữ viết như một phần mở rộng của bàn tay, và vì thế gần như mang tính sinh học. Nó là công cụ giao tiếp gắn bó với cơ thể hơn bất kỳ công cụ nào khác. Một khi đã được phát minh, nó không bao giờ có thể bị từ bỏ… Những phát minh hiện đại của chúng ta như điện ảnh, phát thanh, Internet... không mang tính sinh học”.