Đổi mới giáo dục nghề nghiệp, làm chủ thị trường lao động

Từ thực tế đó, giáo dục nghề nghiệp (GDNN) của tỉnh đứng trước cuộc chuyển đổi: Từ đào tạo những gì nhà trường có sang đào tạo theo nhu cầu thị trường; từ dạy một nghề cụ thể sang hình thành năng lực thích ứng; từ mối quan hệ “nhà trường - người học” sang liên kết “Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp”. Đích đến cuối cùng không chỉ là tấm bằng nghề, mà là một việc làm, một sinh kế và khả năng làm chủ tương lai của người lao động.

Giảng viên Trường Đại học Công nghiệp Việt Trì hướng dẫn sinh viên ngành Công nghệ kỹ thuật cơ khí thực hành trên mô hình thiết bị, gắn đào tạo lý thuyết với kỹ năng nghề nghiệp và thực tiễn sản xuất.

Khi nhà trường bắt đầu từ nhu cầu của doanh nghiệp

Năm học 2025 - 2026, các cơ sở GDNN trên địa bàn tỉnh tuyển sinh được 36.955 người học; quy mô đào tạo hiện nay là 100.575 người học, trong đó, cao đẳng 28.871 sinh viên, trung cấp 58.004 học sinh, sơ cấp và đào tạo nghề nghiệp khác 13.700 học viên. Đằng sau những con số đó là một yêu cầu lớn hơn: Đào tạo bao nhiêu không quan trọng bằng đào tạo để làm gì và sau đào tạo người học có thể làm việc ở đâu.

Thực tế cho thấy, tỷ lệ học sinh, sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp đạt trên 80%, thu nhập bình quân từ 5 - 10 triệu đồng/người/tháng. Một số nghề như hàn, công nghệ ô tô, điện công nghiệp, cắt gọt kim loại có tỷ lệ việc làm ngay sau đào tạo được báo cáo đạt 100%. Những con số này là một chỉ dấu quan trọng về hiệu quả đào tạo. Nhưng thị trường lao động không đứng yên. Những ngành nghề mới xuất hiện, công nghệ thay đổi, dây chuyền sản xuất ngày càng tự động hóa. Do đó, chương trình đào tạo nếu không được cập nhật sẽ nhanh chóng lạc hậu. Bởi vậy, tỉnh hướng việc đào tạo vào những lĩnh vực có nhu cầu nhân lực lớn như cơ khí, điện - điện tử, công nghệ ô tô, may mặc, chế biến, dịch vụ, nông nghiệp công nghệ cao; đồng thời từng bước tiếp cận những lĩnh vực mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, logistics, công nghệ bán dẫn, năng lượng tái tạo.

Mới đây, Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Nội vụ, Ban Quản lý các Khu công nghiệp, Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp tỉnh đã ký kết chương trình phối hợp đào tạo và cung ứng nguồn nhân lực theo yêu cầu của doanh nghiệp. Đây là bước chuyển quan trọng: Nhà trường không còn đào tạo trong “khoảng không”, còn doanh nghiệp không phải chờ đến khi tuyển dụng mới tìm kiếm nhân lực. Nếu trước đây một người lao động chỉ cần thành thạo một nghề, thì trong nền kinh tế số, yêu cầu đó đã thay đổi. Người lao động phải biết sử dụng công nghệ, có kỹ năng số, có khả năng làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, thích ứng với thiết bị và quy trình sản xuất mới.

Bên cạnh đó, tỉnh đã có 5 cơ sở GDNN phối hợp với doanh nghiệp xây dựng 61 chương trình đào tạo. Các doanh nghiệp không chỉ chờ nhận lao động sau tốt nghiệp, mà tham gia ngày càng sâu vào quá trình đào tạo thông qua góp ý chương trình, chuẩn đầu ra, hỗ trợ thiết bị, cử cán bộ kỹ thuật hướng dẫn thực hành, đánh giá kỹ năng và tuyển dụng.

Năm học 2025 - 2026, tỉnh có 10 cơ sở GDNN thực hiện rà soát, cập nhật 149 chương trình đào tạo. Các nội dung về kỹ năng số, kỹ năng xanh, kỹ năng mềm, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo từng bước tích hợp. AI cũng bắt đầu được nghiên cứu, ứng dụng trong quản lý, tuyển sinh, hướng nghiệp và hỗ trợ học tập.

Có thể thấy, công nghệ giúp giáo viên xây dựng giáo án, bài giảng, câu hỏi, học liệu số; hỗ trợ tổng hợp số liệu, phân tích dữ liệu; giúp người học tiếp cận kiến thức, mô phỏng, lập trình và các công cụ chuyên ngành, nhưng công nghệ không thể thay thế người thầy. Giá trị của chuyển đổi số trong GDNN nằm ở việc giúp người thầy dạy tốt hơn, người học chủ động hơn và nhà trường kết nối nhanh hơn với thị trường lao động. Đó cũng là lý do đội ngũ nhà giáo liên tục được bồi dưỡng. Các cơ sở GDNN chú trọng đưa nhà giáo đến doanh nghiệp để cập nhật công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất; đồng thời mời cán bộ kỹ thuật, nghệ nhân, người có kinh nghiệm thực tế tham gia giảng dạy, hướng dẫn thực hành. Khi người thầy hiểu được doanh nghiệp đang sử dụng công nghệ gì, người học sẽ có cơ hội được tiếp cận gần hơn với công việc thực tế.

Trung tâm GDNN-GDTX Phù Ninh đẩy mạnh chuyển đổi số.

Giáo dục nghề nghiệp cần đi trước một bước

Chuyển đổi GDNN không thể chỉ nằm trong giáo án điện tử hay phần mềm quản lý. Người học nghề cuối cùng vẫn phải được thực hành bằng máy móc, thiết bị và quy trình gần với thực tế sản xuất. Hiện diện tích đất của các cơ sở GDNN trên địa bàn tỉnh gần 585ha; trong đó có 1.217 phòng học lý thuyết, 157 giảng đường, 866 phòng/xưởng thực hành, thí nghiệm, 92 thư viện. Một số trường được đầu tư thành cơ sở trọng điểm về cơ khí, điện - điện tử, công nghệ ô tô, chế biến thực phẩm, du lịch - dịch vụ. Muốn đào tạo nguồn nhân lực cho công nghiệp hiện đại, không thể chỉ yêu cầu người học phải “giỏi nghề”, mà nhà trường cũng cần phải có điều kiện để dạy nghề bằng công nghệ tương ứng. Do đó, cùng với đổi mới chương trình và phương thức đào tạo, tỉnh sắp xếp lại mạng lưới cơ sở GDNN theo hướng tinh gọn, hiệu quả, phù hợp quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

Phú Thọ hướng tới tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 80 - 85%, trong đó lao động có bằng cấp, chứng chỉ đạt 40 - 45%; 80% lực lượng lao động được trang bị kỹ năng số cơ bản. Đặc biệt, tỉnh đặt mục tiêu đào tạo, bồi dưỡng khoảng 5.000 chuyên gia, kỹ sư, kỹ thuật viên trong các lĩnh vực công nghệ mới, nhất là trí tuệ nhân tạo (AI).

Những con số ấy không chỉ là các chỉ tiêu, mà đằng sau mỗi mục tiêu là yêu cầu phải xây dựng một hệ sinh thái giáo dục nghề nghiệp hiện đại, nơi trường học, doanh nghiệp và Nhà nước cùng chia sẻ trách nhiệm đào tạo nguồn nhân lực cho tương lai.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt, lợi thế không còn nằm ở tài nguyên hay lao động giá rẻ mà ở chất lượng nguồn nhân lực. Muốn phát triển công nghiệp công nghệ cao phải có đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên và công nhân lành nghề. Muốn chuyển đổi số thành công phải có những con người đủ năng lực làm chủ công nghệ. Và muốn kinh tế địa phương bứt phá, GDNN phải đi trước một bước.

Vì thế, hiệu quả của GDNN không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng tuyển sinh hay số lớp đào tạo mở mới. Thước đo quan trọng nhất là người học có tìm được việc làm ổn định hay không, có đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp hay không, có đủ khả năng thích ứng với công nghệ mới và tiếp tục học tập trong suốt quá trình làm việc hay không.

Để đạt được điều đó, mô hình liên kết “Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp” cần tiếp tục được củng cố theo hướng thực chất. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, đầu tư nguồn lực; cơ sở GDNN đổi mới chương trình, phương pháp đào tạo; doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu dự báo nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình, tổ chức thực hành đến tuyển dụng. Khi ba chủ thể cùng đồng hành, khoảng cách giữa giảng đường và thị trường lao động sẽ dần được xóa bỏ.

Mỗi người lao động được trang bị một nghề vững chắc sẽ có thêm cơ hội lập nghiệp. Mỗi lao động nông thôn được đào tạo lại sẽ có điều kiện chuyển đổi sinh kế, nâng cao thu nhập. Mỗi kỹ thuật viên làm chủ dây chuyền sản xuất hiện đại sẽ góp phần nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Đó cũng là nền tảng để địa phương thu hút những dự án đầu tư có hàm lượng công nghệ cao và phát triển bền vững.

Phú Thọ đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng trở thành cực tăng trưởng của vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Trong hành trình đó, đầu tư cho GDNN chính là đầu tư cho tương lai. Để hiện thực hóa các mục tiêu đã đặt ra, cần sự đổi mới đồng bộ từ cơ chế, chính sách, chương trình đào tạo, đội ngũ nhà giáo, cơ sở vật chất đến sự thay đổi trong nhận thức của toàn xã hội về giá trị của học nghề.

GDNN không chỉ tạo ra công việc cho hôm nay, mà còn trao cho mỗi con người năng lực tự lập, khả năng thích ứng trước những biến động của thị trường lao động và bản lĩnh làm chủ công nghệ trong kỷ nguyên số. Đó cũng là hành trình biến những đôi bàn tay biết nghề thành động lực phát triển của địa phương, biến nguồn nhân lực thành lợi thế cạnh tranh và đưa Phú Thọ tiến nhanh hơn trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa.