Đổi mới mô hình phát triển, kiến tạo động lực cho giai đoạn mới Bài 2: Muốn làm chủ công nghệ phải xây dựng năng lực tự chủ

Khoa học, công nghệ là nền tảng, nhưng con người là trung tâm

- Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về Đề án Đổi mới mô hình phát triển đất nước nêu rõ: khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu là hạ tầng nền tảng của giai đoạn phát triển mới. Điều này có ý nghĩa như thế nào, thưa ông?

PGS.TS Hà Quang Thụy. Ảnh: Trường Đại học Công nghệ

- Trong nhiều năm, đầu tư cho khoa học, công nghệ và giáo dục đại học còn thấp so với yêu cầu phát triển, lần lượt khoảng 0,45% và 0,33% GDP. Vì vậy, xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu là hạ tầng nền tảng là đúng thời điểm, phù hợp với thời đại số, đồng thời khẳng định vai trò then chốt của khoa học, công nghệ trong phát triển đất nước.

Bên cạnh đó, Kết luận đặt con người ở trung tâm của mô hình phát triển. Mục tiêu là phát triển nhanh hơn, bền vững hơn, tự chủ hơn và nhân văn hơn trên nền tảng phát huy trí tuệ, bản lĩnh, văn hóa và sức sáng tạo của người Việt Nam. Đây là điểm rất đáng chú ý, bởi phát triển công nghệ phải gắn với phát triển con người và gìn giữ bản sắc dân tộc, thay vì chạy theo "chủ nghĩa giải pháp công nghệ", coi công nghệ là lời giải cho mọi vấn đề.

- Kết luận yêu cầu nghị quyết cần nhìn xa hơn chuyển đổi số thông thường để chuẩn bị cho thời đại trí tuệ nhân tạo tổng quát, robot tự động, sinh học tổng hợp, điện toán lượng tử, các công nghệ có khả năng thay đổi căn bản cấu trúc lao động. Theo ông, Việt Nam cần chuẩn bị những điều kiện gì ngay từ bây giờ để không bị tụt hậu trong làn sóng công nghệ mới?

- Theo tôi, trong tương lai gần, Việt Nam cần tập trung vào một số hướng công nghệ xu thế AI (AI tác tử, tổ chức dựa trên tác tử), người máy, lượng tử, công nghệ sinh học (công nghệ sinh học kết hợp với AI áp dụng vào các lĩnh vực như nông nghiệp và thực phẩm, hóa chất, chăm sóc sức khỏe cá nhân hóa, nhiên liệu phân tử). Đồng thời, cần quan tâm tương xứng tới các công nghệ xu thế không gian, năng lượng và bền vững, di động, an toàn thông tin và tin cậy số, trong đó công nghệ năng lượng được coi là một công nghệ hạ tầng quan trọng cho công nghệ AI.

Quan trọng hơn, cần xây dựng năng lực tự chủ, sáng tạo và khả năng tự thích ứng của quốc gia. Điều đó đòi hỏi Việt Nam phải chủ động đổi mới thể chế, làm chủ tri thức và công nghệ, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đầu tư mạnh cho nghiên cứu, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là nền tảng để tiếp cận và làm chủ các công nghệ mới.

Mọi quá trình chuyển đổi số hay chuyển đổi AI, xét đến cùng, đều là quá trình chuyển đổi con người. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi con người có đủ năng lực để sử dụng, sáng tạo và làm chủ. Để tránh bị tụt hậu trong làn sóng công nghệ mới, việc chuẩn bị về con người và văn hóa là điều kiện tiên quyết.

Bên cạnh đó, cần kết hợp truyền thống "Hiền tài là nguyên khí quốc gia" với tư duy phát triển nhân tài trong thời đại số; xây dựng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân và nhà quản trị có năng lực dẫn dắt đổi mới sáng tạo. Đồng thời, xây dựng xã hội học tập để mọi người đều có cơ hội học tập suốt đời và thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao

- Theo ông,đâu là những điều kiện tiên quyết để dữ liệu thực sự trở thành nguồn lực cho đổi mới sáng tạo, phát triển AI và tăng trưởng kinh tế?

- Dữ liệu được ví như "nhiên liệu" của thế kỷ XXI. Với quy mô gần 100 triệu dân, Việt Nam có lợi thế rất lớn về tài nguyên dữ liệu. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ thực sự trở thành nguồn lực cho đổi mới sáng tạo, phát triển AI và tăng trưởng kinh tế khi bảo đảm chất lượng, tính chính xác, đầy đủ, an toàn, bảo mật và khả năng chia sẻ, khai thác hiệu quả.

Cần xây dựng hệ thống pháp lý đồng bộ để bảo đảm chủ quyền quốc gia về dữ liệu.Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân cùng các văn bản pháp quy liên quan cần được phổ biến tới toàn dân. Xây dựng các Trung tâm dữ liệu quốc gia là rất cần thiết và cần được coi như công trình trọng điểm quốc gia.

Ở cấp doanh nghiệp, dữ liệu phải được coi là tài sản cốt lõi phục vụ quản trị, đổi mới sáng tạo và phát triển các ứng dụng AI. Muốn vậy, doanh nghiệp cần hình thành văn hóa ra quyết định dựa trên dữ liệu, kết nối dữ liệu với AI và các hệ thống quản trị để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh.

Bên cạnh đó, mỗi người dân cũng cần nâng cao nhận thức về quyền và trách nhiệm đối với dữ liệu, sử dụng các nền tảng AI một cách an toàn, có trách nhiệm và tuân thủ pháp luật. Chỉ khi Nhà nước, doanh nghiệp và người dân cùng tham gia xây dựng hệ sinh thái dữ liệu thì dữ liệu mới thực sự trở thành động lực của tăng trưởng trong thời đại số.

- Kết luận cũng nhấn mạnh yêu cầu chủ động dự báo và chuẩn bị cho những thay đổi về cơ cấu ngành, nghề, lĩnh vực, yêu cầu kỹ năng lao động do tốc độ của sự phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Việt Nam cần làm gì để chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn phát triển mới?

- AI và các công nghệ mới sẽ thay đổi mạnh cơ cấu việc làm và yêu cầu kỹ năng lao động, nhưng không có nghĩa con người sẽ bị thay thế. Điều quan trọng là con người phải biết sử dụng AI như một công cụ để nâng cao năng suất và hiệu quả công việc. Trong tương lai, lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở kiến thức chuyên môn mà còn ở khả năng làm việc cùng AI, tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề và thích ứng với những thay đổi liên tục của công nghệ.

Dựa trên các dự báo xu hướng phát triển ngành nghề và kỹ năng trên thế giới, cần tiến hành dự báo về sự thay đổi ngành nghề và kỹ năng lao động phù hợp với mục tiêu phát triển của Việt Nam.

Thế mạnh của Việt Nam về giáo dục cần được phát huy mạnh mẽ. Ở bậc phổ thông, cần đẩy mạnh giáo dục STEAM (khoa học, công nghệ, kỹ nghệ, mỹ thuật, toán học) để hình thành nền tảng khoa học, công nghệ và tư duy sáng tạo cho học sinh. Ở bậc đại học, cần tăng cường đào tạo theo mô hình kết hợp chuyên môn với AI, giúp người học có năng lực làm việc trong môi trường số.

Quan trọng hơn, tinh thần học tập suốt đời phải trở thành năng lực của mỗi cá nhân và mỗi tổ chức. Khi công nghệ thay đổi liên tục, người lao động phải có khả năng cập nhật tri thức, nâng cao kỹ năng và sẵn sàng chuyển đổi nghề nghiệp. Đây chính là nền tảng để Việt Nam xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của mô hình phát triển mới.

- Xin cảm ơn ông!