Đổi mới quản trị môi trường để phát triển bền vững

Quang cảnh phiên thảo luận tại hội trường. (Ảnh: DUY LINH)

Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường thể chế hóa kịp thời các chủ trương, đường lối lớn của Đảng, đặc biệt là Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Việc sửa đổi 78/171 điều và bổ sung 2 điều mới (Điều 72a và Điều 139a) hướng tới mục đích tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, chuyển dịch phương thức quản lý nhà nước từ tư duy "tiền kiểm" cứng nhắc sang "hậu kiểm" và "chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát".

Dự thảo Luật đã thể hiện rõ tinh thần phân cấp, phân quyền triệt để theo nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Đồng thời, công tác cắt giảm thủ tục hành chính được đẩy mạnh với việc bãi bỏ 5 thủ tục hành chính, tái cấu trúc phân loại dự án từ 4 nhóm xuống 3 nhóm, nâng cao thời hạn và tính bao quát của giấy phép môi trường. Đáng chú ý, dự thảo Luật đưa ra bước tiến mới khi coi chất thải là nguồn tài nguyên, thiết lập hành lang pháp lý cho kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon trong nước và giao dịch tín chỉ carbon quốc tế.

Tổng số có 75 lượt đại biểu Quốc hội tại tổ và 17 lượt đại biểu Quốc hội tại hội trường phát biểu ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, có thêm 3 Đoàn đại biểu Quốc hội và 12 đại biểu Quốc hội gửi ý kiến góp ý bằng văn bản.

Các ý kiến phát biểu, kiến nghị của đại biểu Quốc hội tập trung vào nhiều nội dung trong dự thảo Luật. Về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đại biểu Quốc hội đề nghị lượng hóa hơn tiêu chí môi trường, bổ sung lại một số tiêu chí môi trường; rà soát đối tượng miễn thủ tục đánh giá tác động môi trường (ĐTM) trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp; phân định thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính theo mức độ tác động liên tỉnh, liên vùng của dự án; chuyển từ tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm cần bảo đảm không buông lỏng quản lý môi trường.

Cùng với đó, phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa Trung ương, địa phương và chính quyền cấp xã; bảo đảm phân cấp gắn với nguồn lực, năng lực thực hiện, kiểm tra, giám sát và làm rõ trách nhiệm người đứng đầu, cơ chế phối hợp xử lý các vấn đề môi trường liên tỉnh, liên vùng.

Về quản lý chất thải rắn sinh hoạt, tái chế chất thải, đại biểu Quốc hội đề nghị thống nhất phân loại chất thải rắn sinh hoạt, có lộ trình phù hợp hạ tầng địa phương; bảo đảm thu gom, xử lý riêng sau phân loại; làm rõ cơ chế khuyến khích tái chế, thu hồi năng lượng, giảm chôn lấp và lộ trình thực hiện trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu, trách nhiệm pháp lý của các đơn vị trung gian.

Về quản lý chất lượng môi trường nước và không khí, một số ý kiến đề nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát xả thải theo khả năng chịu tải của nguồn nước đã vượt ngưỡng chịu tải; tăng cường cảnh báo, phối hợp liên ngành trong kiểm soát ô nhiễm không khí đô thị; giao Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định thiết lập vùng phát thải thấp.

Vấn đề quản lý dữ liệu quan trắc môi trường và chuyển đổi số, ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cũng được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm. Qua các kiến nghị cho thấy, cần kiểm soát chất lượng, tính chính xác và giá trị pháp lý của dữ liệu quan trắc môi trường; làm rõ trách nhiệm cung cấp, quản lý, kết nối, khai thác dữ liệu; liên thông cơ sở dữ liệu; xử lý nghiêm hành vi làm sai lệch dữ liệu và giải quyết thủ tục hành chính trên môi trường điện tử.

Cùng với đó, hoàn thiện quy định về kiểm kê khí nhà kính, đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV), phân bổ hạn ngạch phát thải và trách nhiệm của cơ sở phát thải lớn; làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường carbon, cơ chế đăng ký, giao dịch, chuyển giao tín chỉ; hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện và làm rõ địa vị pháp lý của tín chỉ carbon, hạn ngạch phát thải.

Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo phát biểu tại hội trường. (Ảnh: DUY LINH)

Bước đột phá thể chế và tư duy quản trị hiện đại

Tại buổi thảo luận tại hội trường, quy định kiểm soát nguồn thải theo khả năng chịu tải của môi trường nước mặt (khoản 2 Điều 7 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường) đã trở thành tâm điểm thu hút sự tranh luận sôi nổi của các đại biểu Quốc hội.

Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo (Gia Lai) chỉ rõ nguy cơ ô nhiễm tích tụ nếu duy trì cách tiếp cận cứng nhắc. Đại biểu phân tích: Một dòng sông có thể đã quá tải về chất hữu cơ nhưng vẫn còn khả năng tiếp nhận các chất khác. Nếu chỉ vì nguồn nước còn khả năng chịu tải một số thông số mà tiếp tục cho phép dự án mới xả thải vào dòng sông đó thì rủi ro suy giảm môi trường nước là vô cùng nghiêm trọng.

“Tôi đề nghị tiếp tục chỉnh lý khoản 2 Điều 7 theo hướng không làm gia tăng tải lượng của thông số ô nhiễm đã vượt khả năng chịu tải, trừ trường hợp có giải pháp giảm tải hoặc xử lý được kiểm chứng, bảo đảm không làm suy giảm chất lượng nguồn nước tiếp nhận, nội dung kỹ thuật và điều kiện ngoại lệ cụ thể là giao cho Chính phủ quy định”, đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm này, đại biểu Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) cho rằng quy định tại dự thảo luật vẫn gắn việc hạn chế xả thải với điều kiện nguồn nước hết khả năng chịu tải đối với "tất cả các thông số bắt buộc đánh giá". Cách quy định này dễ tạo ra lỗ hổng pháp lý, bỏ sót nguy cơ ô nhiễm khi sông hồ đã vượt ngưỡng chịu tải ở từng thông số cụ thể như tổng nitrogen hay chất lơ lửng. Đại biểu Bùi Văn Dũng lưu ý thêm, việc kiểm soát không thể chỉ dựa vào nồng độ chất xả thải trong nước xả ra mà phải quản lý trên tổng thải lượng chất ô nhiễm mà nguồn nước tiếp nhận.

Từ thực tiễn phát triển kinh tế gắn với bảo vệ sinh thái, các ý kiến thảo luận thống nhất đề nghị chốt chặt quy định: tuyệt đối không cho phép gia tăng tổng tải lượng của thông số ô nhiễm đã vượt khả năng chịu tải. Việc chuyển trọng tâm từ kiểm soát từng nguồn xả riêng lẻ sang tổng tải lượng tiếp nhận chính là "lưới chắn" bảo vệ đời sống, sinh kế nuôi trồng thủy hải sản và nguồn nước sinh hoạt của người dân vùng hạ lưu.

Minh bạch dữ liệu quan trắc, hài hòa lợi ích phát triển

Bên cạnh bài toán nguồn nước, các đại biểu Quốc hội cũng dành sự quan tâm đặc biệt đến tính xác thực của dữ liệu quan trắc môi trường và trách nhiệm của nhà đầu tư.

Nhiều đại biểu đánh giá cao việc dự thảo Luật đưa chuyển đổi số vào trung tâm của hoạt động quản trị môi trường (Điều 115). Tuy nhiên, để tránh tình trạng "báo cáo đẹp trên giấy nhưng ô nhiễm trên thực địa", các đại biểu kiến nghị cần siết chặt quy định kỹ thuật đối với hệ thống quan trắc tự động liên tục. Dữ liệu truyền về Hệ thống thông tin môi trường quốc gia phải gắn mã định danh, dấu thời gian và nhật ký điện tử, ngăn chặn triệt để hành vi can thiệp hay làm sai lệch kết quả quan trắc.

Ngoài ra, việc bỏ thủ tục chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường và chuyển sang cơ chế tổ chức tự công bố năng lực (Điều 110) nhận được nhiều ý kiến phản biện. Một số ý kiến đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần giữ vững vai trò hậu kiểm, công khai danh sách các đơn vị tư vấn vi phạm hoặc có hành vi khai báo gian dối để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Các nội dung về cơ chế phát triển thị trường carbon trong nước (Điều 139) và trao đổi quốc tế tín chỉ carbon (Điều 139a) cũng được các đại biểu phân tích đa chiều. Các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường cần bảo đảm tính tương thích với các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu (NDC, Net Zero 2050). Đồng thời, các quy định về quản lý tín chỉ carbon phải làm rõ quyền hưởng lợi của người dân, cộng đồng tham gia bảo vệ rừng và doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh, tạo động lực thật sự cho việc chuyển đổi năng lượng.

Sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mà quan trọng hơn là kiến tạo một hệ thống quản trị hiện đại, lấy dữ liệu và mức độ rủi ro làm công cụ điều tiết. Việc lắng nghe và tiếp thu ý kiến của các đại biểu Quốc hội sẽ giúp dự thảo Luật được hoàn thiện, vừa tạo hành lang thông thoáng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vừa kiên quyết bảo vệ môi trường sống cho thế hệ hôm nay và mai sau.