Đồng bộ giải pháp 'hạ nhiệt' giá vật liệu, đảm bảo tiến độ dự án trọng điểm

Áp lực “kép” từ giá cả và nguồn cung

Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số năm 2026, việc phát triển kết cấu hạ tầng được xác định là một trong những động lực then chốt. Tuy nhiên, thị trường vật liệu xây dựng đang đối mặt với biến động mạnh cả về giá và nguồn cung, gây áp lực lớn lên chi phí đầu tư.

Giá vật liệu tăng và những vướng mắc về nguồn cung lại đang trở thành rào cản lớn của các dự án giao thông trọng điểm, cần các giải pháp căn cơ để tháo gỡ.

Từ cuối tháng 2/2026, những biến động địa chính trị toàn cầu đã tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng, kéo theo chi phí sản xuất và vận chuyển vật liệu xây dựng tăng cao.

Ghi nhận trong tháng 3/2026 cho thấy, giá nhiều loại vật liệu tăng vượt mức công bố. Đáng chú ý, đá bê tông 1x2 có mức chênh lệch hơn 269.000 đồng/m³; giá thép tăng 350.000–600.000 đồng/tấn, lên khoảng 16,2 triệu đồng/tấn; giá đá tăng 10–15%, dao động 280.000–650.000 đồng/m³; giá cát cũng tăng mạnh do chi phí vận chuyển leo thang.

Không chỉ chịu tác động từ thị trường quốc tế, nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng phân phối qua trung gian tại một số địa phương, đặc biệt khu vực phía Nam, đang đẩy giá vật liệu lên cao bất thường.

Theo phản ánh, nhiều mỏ không bán trực tiếp cho nhà thầu mà thông qua trung gian, khiến giá bị đội lên 1,3–1,5 lần so với niêm yết. Việc này vừa làm méo mó thị trường, vừa tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách khi giá giao dịch thực tế không phản ánh đúng giá khai báo.

Bên cạnh đó, việc chậm công bố chỉ số giá xây dựng tại một số địa phương cũng gây khó khăn cho doanh nghiệp. Đại diện Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) cho biết, đến cuối tháng 3/2026, TP.HCM và Đồng Nai vẫn chưa ban hành chỉ số giá xây dựng quý I, ảnh hưởng trực tiếp đến thanh toán và điều chỉnh hợp đồng.

“Khoảng trống” quản lý và cơ chế "xin-cho"

Không dừng lại ở áp lực chi phí trước mắt, việc giá vật liệu tăng cao và biến động kéo dài còn làm phát sinh hệ lụy lớn hơn là đẩy tổng mức đầu tư các dự án lên cao, kéo theo nhu cầu bổ sung vốn và gia tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước.

Thi công đường Vành đai 3 đoạn nút giao Mỹ Yên, tỉnh Hưng Yên.

Trong khi đó, cần khẳng định rằng tài nguyên khoáng sản là tài sản công, thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý. Vì vậy, mọi biến động bất hợp lý về giá vật liệu, nếu không được kiểm soát, cuối cùng người dân vẫn là bên phải gánh chịu thông qua thuế, phí và chi phí xã hội gia tăng.

Một bất cập đáng chú ý là cơ chế tiếp cận vật liệu còn mang tính “xin - cho”, khi nhiều chủ đầu tư, nhà thầu phải tìm đến các địa phương để xin cấp mỏ hoặc phân bổ nguồn vật liệu. Điều này không chỉ làm gián đoạn tiến độ mà còn tạo ra sự thiếu minh bạch, thiếu bình đẳng trong tiếp cận tài nguyên. Thực tế cho thấy, ngay cả với các dự án triển khai trong điều kiện cấp bách như mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Long Thành, việc tiếp cận nguồn vật liệu vẫn gặp nhiều khó khăn, kéo dài nhưng chưa được giải quyết dứt điểm.

Trong bối cảnh nguồn vật liệu tại chỗ không đáp ứng nhu cầu, Bộ Xây dựng và nhiều địa phương đã không ít lần phải có văn bản gửi các tỉnh, thành khác để đề nghị hỗ trợ, xem xét phân khai nguồn cát, đá… phục vụ các công trình trọng điểm.

Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào cơ chế “đi xin” nguồn vật liệu cho thấy sự bị động trong công tác quy hoạch, phân bổ tài nguyên và bảo đảm nguồn cung. Thực tế, tại nhiều dự án lớn, các nhà đầu tư, nhà thầu vẫn phải liên tục “cầu cứu” cơ quan quản lý để có vật liệu thi công, nhằm đáp ứng tiến độ theo yêu cầu của Nhà nước.

Bên cạnh đó, tình trạng giá bán thực tế cao hơn giá công bố cũng đặt ra yêu cầu phải làm rõ trách nhiệm trong công tác kiểm tra, giám sát thị trường. Nếu không có cơ chế kiểm soát hiệu quả và chế tài đủ mạnh, những “khoảng trống” trong quản lý sẽ tiếp tục bị lợi dụng, tạo điều kiện cho các hành vi đầu cơ, thao túng giá và làm méo mó thị trường vật liệu xây dựng.

Ngăn thao túng thị trường và giữ tiến độ, tránh đội vốn đầu tư

Trước những khó khăn trên, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 25/CĐ-TTg, yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm tháo gỡ vướng mắc cho các dự án giao thông trọng điểm và bình ổn thị trường vật liệu xây dựng.

Thi công cầu Phước Khánh trên cao tốc Bến Lức - Long Thành đang gặp khó do giá xăng dầu, vật liệu tăng cao.

Theo đó, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố được yêu cầu coi việc đảm bảo nguồn vật liệu và giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ trọng tâm. Các địa phương như Hà Nội, TP.HCM và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long phải ưu tiên vật liệu cho các dự án trọng điểm.

Về quản lý giá, Bộ Xây dựng được giao theo dõi sát diễn biến thị trường, rà soát và chấn chỉnh việc công bố giá vật liệu, nhân công, máy thi công và chỉ số giá xây dựng theo quy định.

Trong khi đó, Bộ Công an và Bộ Công Thương tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi găm hàng, thổi giá, đầu cơ trục lợi hoặc kinh doanh vật liệu không rõ nguồn gốc.

Bộ Tài chính có trách nhiệm kiểm soát các yếu tố đầu vào, đánh giá tác động của biến động giá đến tổng mức đầu tư và nguồn vốn thực hiện.

Đối với nguồn cung, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao tháo gỡ vướng mắc trong cấp phép thăm dò, khai thác khoáng sản; đẩy nhanh điều chỉnh quy hoạch và nâng công suất mỏ theo cơ chế đặc thù.

Trong bối cảnh giá vật liệu biến động và nguồn cung chưa ổn định, nhiều doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh kế hoạch, giãn tiến độ hoặc tạm hoãn đầu tư.

Các chuyên gia cho rằng, để đảm bảo tiến độ các dự án hạ tầng quốc gia, cần sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của các bộ, ngành và địa phương, từ kiểm soát giá đến đảm bảo nguồn cung.

“Việc ổn định thị trường vật liệu không chỉ giúp các dự án giữ đúng tiến độ mà còn đảm bảo sử dụng hiệu quả nguồn lực tài nguyên và ngân sách, tránh tình trạng đội vốn bất hợp lý”, một chuyên gia trong lĩnh vực xây dựng nhận định.

Phi Long/VOV.VN