Đông y hỗ trợ điều trị người mắc viêm gan virus như thế nào?

1. Cơ chế bệnh sinh của viêm gan virus theo Y học cổ truyền

Y học cổ truyền không gọi tên trực tiếp các chủng virus (HBV, HCV...) trong bệnh viêm gan, nhưng căn cứ vào các biểu hiện lâm sàng như vàng da, vàng mắt, đau tức hạ sườn phải, nước tiểu sẫm màu và mệt mỏi... bệnh lý này được quy vào phạm vi các chứng "Hoàng đản" (vàng da) hoặc "Hiếp thống" (đau sườn).

Cơ chế bệnh sinh được xác định dựa trên sự suy giảm chức năng của tạng phủ trước các tác nhân gây bệnh:

Tác nhân ngoại lai (thấp nhiệt độc): Yếu tố "thấp" (độ ẩm, dịch tiết ứ trệ) kết hợp với "nhiệt" (quá trình viêm) nung nấu tại tạng Can (gan) và Đởm (mật), làm rối loạn chức năng sơ tiết, khiến dịch mật tràn ra ngoài nhu mô và da.

Yếu tố nội sinh (nguyên nhân nội thương): Chế độ ăn uống bất hợp lý (lạm dụng rượu bia, thực phẩm giàu chất béo, cay nóng) gây tổn thương hệ thống tỳ vị (tiêu hóa), sinh ra nội thấp nhiệt, gián tiếp làm trầm trọng hơn tình trạng viêm tại gan.

Yếu tố tâm thần kinh (tình chí uất kết): Theo lý luận y học cổ truyền, tình chí uất kết có thể liên quan đến thể bệnh Can khí uất kết; căng thẳng kéo dài cũng có thể ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Cà gai leo có tác dụng sinh học tiềm năng trên gan.

2. Các phương pháp hỗ trợ điều trị viêm gan virus của Y học cổ truyền

Phương pháp tối ưu hiện nay là sử dụng thuốc tây y đặc hiệu để ức chế tải lượng virus, đồng thời kết hợp đông y nhằm chống viêm, hạ men gan, bảo vệ màng tế bào gan và ngăn ngừa tiến trình xơ hóa.

Y học cổ truyền hỗ trợ điều trị viêm gan theo từng thể lâm sàng như sau:

Thể Thấp nhiệt uất chưng (giai đoạn viêm cấp tính): Triệu chứng gồm sốt nhẹ, vàng da rõ, tiểu sẫm màu, chán ăn. Y học cổ truyền áp dụng phép trị Thanh nhiệt, lợi thấp, thoái hoàngvới các bài thuốc kinh điển như 'Nhân trần cao thang' hoặc 'Nhân trần ngũ linh tán'. Một số bài thuốc y học cổ truyền có thể được sử dụng theo biện chứng luận trị trong các bệnh cảnh phù hợp. Việc sử dụng cần do thầy thuốc y học cổ truyền thăm khám và chỉ định, không thay thế điều trị kháng virus khi có chỉ định.

Thể can khí uất kết (giai đoạn mạn tính ổn định): Triệu chứng mệt mỏi, đau tức hạ sườn, đầy trướng bụng. Áp dụng phép trị Sơ can lý khí, kiện tỳ bằng bài thuốc 'Tiêu dao tán'hoặc 'Sài hồ sơ can tán' nhằm điều hòa thần kinh thực vật, cải thiện tuần hoàn máu gan và hỗ trợ tiêu hóa.

Thể khí trệ huyết ứ (giai đoạn xơ hóa tiến triển): Sắc mặt tối sạm, đau quặn vùng gan, xuất hiện sao mạch. Áp dụng phép trị Hoạt huyết hóa ứ, thông lạc bằng bài thuốc 'Tứ vật đào hồng gia giảm' nhằm hạn chế sự tăng sinh của các mô sợi collagen tại gan.

Các dược liệu tự nhiên được khoa học chứng minh hiệu quả trong bệnh viêm gan:

- Cà gai leo (Solanum procumbens): Chứa hoạt chất glycoalkaloid. Một số nghiên cứu về cà gai leo ghi nhận các tác dụng sinh học tiềm năng trên gan; tuy nhiên, cần thêm bằng chứng lâm sàng chất lượng cao để xác định hiệu quả trong điều trị viêm gan virus.

- Diệp hạ châu (Phyllanthus amarus): Chứa các chất đắng như hypophyllanthine và phyllanthine, có tác dụng bảo vệ tế bào gan trước các độc tố, chống oxy hóa.

- Atiso (Cynara scolymus): Chứa nhiều hợp chất polyphenol, trong đó có cynarin và các dẫn xuất acid caffeoylquinic. Một số nghiên cứu cho thấy chiết xuất atiso có hoạt tính chống oxy hóa và có thể hỗ trợ chuyển hóa lipid, đồng thời được nghiên cứu về tác dụng liên quan đến chức năng gan và bài tiết mật.

3. Những nguyên tắc người bệnh cần tuân thủ

Để đảm bảo tính an toàn và đạt hiệu quả điều trị cao nhất, người bệnh cần tuân thủ 3 nguyên tắc y khoa sau:

Không tự ý ngưng thuốc kháng virus đặc hiệu: Người bệnh viêm gan virus cần tuân thủ phác đồ điều trị kháng virus theo chỉ định của bác sĩ. Với viêm gan B mạn tính, một số thuốc như tenofovir hoặc entecavir được sử dụng khi có chỉ định; viêm gan C hiện có các thuốc kháng virus tác động trực tiếp (DAA) với hiệu quả chữa khỏi cao. Người bệnh tuyệt đối không dùng các bài thuốc đông y để thay thế hoàn toàn thuốc tây y. Tự ý ngừng thuốc kháng virus điều trị viêm gan B có thể làm virus tái hoạt hoặc gây đợt bùng phát viêm gan, trong một số trường hợp có thể dẫn đến biến chứng nặng.

Sử dụng dược liệu có nguồn gốc rõ ràng: Tránh tuyệt đối các bài thuốc truyền miệng, các loại thuốc tễ, thuốc nam không rõ xuất xứ và chưa được kiểm định. Các sản phẩm này thường có nguy cơ bị nhiễm nấm mốc và độc tố nấm mốc, trong đó aflatoxin là một độc tố có liên quan đến nguy cơ ung thư gan hoặc bị trộn corticoid, kim loại nặng, gây áp lực chuyển hóa quá tải cho gan.

Theo dõi định kỳ bằng y học hiện đại: Trong quá trình điều trị kết hợp đông y, người bệnh cần được theo dõi định kỳ theo chỉ định của bác sĩ, với các xét nghiệm phù hợp như men gan, tải lượng virus và đánh giá mức độ tổn thương gan để theo dõi đáp ứng điều trị và phát hiện sớm biến chứng.

4. Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt dựa trên đồng hồ sinh học

- Kiêng tuyệt đối chất kích thích: Rượu, bia và thuốc lá giải phóng các gốc tự do và độc tố acetaldehyde, trực tiếp hủy hoại tế bào gan và đẩy nhanh tốc độ xơ hóa.

- Cân bằng dinh dưỡng: Đảm bảo khẩu phần dinh dưỡng cân đối, cung cấp đủ protein phù hợp với tình trạng bệnh, ưu tiên thực phẩm dễ tiêu, rau xanh và trái cây… Hạn chế chất béo bão hòa và đồ ăn chế biến sẵn để giảm tải cho chu trình chuyển hóa lipid tại gan.

- Đảm bảo giấc ngủ sinh lý: Cần ngủ trước 23 giờ. Theo sinh lý học từ 23 giờ đến 1 giờ sáng là thời gian máu tập trung về gan nhiều nhất để thực hiện chức năng chuyển hóa, giải độc và phục hồi nhu mô. Thức khuya và thiếu ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng đến nhịp sinh học, đáp ứng stress và sức khỏe miễn dịch.