Du lịch xanh - khi thiên nhiên trở thành kế sinh nhai

Sau đại dịch COVID-19, bản đồ du lịch thế giới chứng kiến một sự dịch chuyển rõ rệt. Thay vì tìm đến những điểm đến đông đúc, nhiều du khách bắt đầu lựa chọn những không gian gần gũi với thiên nhiên, ưu tiên các hoạt động ngoài trời, trải nghiệm văn hóa bản địa và lối sống địa phương.

Ở Việt Nam, xu hướng ấy cũng ngày càng rõ nét. Những điểm đến như Pù Luông (Thanh Hóa), Trà Quế (Đà Nẵng), Cồn Sơn (Cần Thơ), Măng Đen (Quảng Ngãi), hay các bản làng ở Hà Giang cũ (nay là Tuyên Quang), Cao Bằng… không thu hút du khách bằng những công trình đồ sộ mà bằng chính vẻ mộc mạc của làng quê, những cánh đồng, khu vườn, dòng sông, phiên chợ và những bữa cơm nhà.

Đó không chỉ là sự thay đổi trong nhu cầu du lịch mà còn phản ánh một cách nhìn mới về giá trị của nông thôn. Những điều từng được xem là bình thường - một vườn rau, một cánh đồng lúa, một nghề thủ công hay một bữa cơm quê - nay lại trở thành những trải nghiệm mà nhiều người sẵn sàng bỏ tiền để được tận hưởng.

Chính sự thay đổi ấy mở ra cơ hội mới cho các vùng nông thôn. Nếu trước đây, giá trị của một cánh đồng chủ yếu được tính bằng năng suất cây trồng thì hôm nay, cánh đồng ấy còn có thể tạo thêm giá trị từ du lịch trải nghiệm.

Một khu rừng không chỉ cung cấp lâm sản mà còn trở thành điểm trekking, cắm trại, khám phá thiên nhiên.

Một ngôi nhà truyền thống không chỉ là nơi ở mà có thể trở thành homestay, nơi kể những câu chuyện về văn hóa bản địa.

Nói cách khác, nông thôn không còn chỉ là không gian sản xuất mà đang trở thành không gian trải nghiệm.

Nhận thấy xu hướng này, Chính phủ đã xác định phát triển du lịch nông thôn là một trong những giải pháp quan trọng để đa dạng hóa sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân và phát huy giá trị của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Ngày 2/8/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 922/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển du lịch nông thôn trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.

Điểm đáng chú ý của chương trình không phải là mục tiêu xây thêm bao nhiêu khu du lịch, mà là thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn đa giá trị - khai thác đồng thời các giá trị về nông nghiệp, văn hóa, cảnh quan, sinh thái và tri thức bản địa để tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng.

Đây cũng là định hướng đang được tiếp tục nhấn mạnh trong giai đoạn phát triển mới của nông nghiệp Việt Nam: chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế; từ phát triển đơn ngành sang tích hợp nhiều giá trị; từ khai thác tài nguyên sang bảo tồn để phát triển.

Ở đó, người nông dân không chỉ bán nông sản. Họ có thể bán những trải nghiệm gắn với nghề nông. Một vườn cam, vườn hồng có thể đón khách tham quan và thu hoạch quả. Một đồi chè có thể trở thành nơi trải nghiệm quy trình sao chè. Một trang trại có thể mở lớp làm bánh, chế biến nông sản hay tổ chức các hoạt động giáo dục cho trẻ em thành thị.

Khi chuỗi giá trị được mở rộng, thu nhập của người dân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào mùa vụ hay biến động giá nông sản.

Điều quan trọng hơn, khi sinh kế gắn với thiên nhiên và văn hóa bản địa, chính cộng đồng sẽ có thêm động lực để bảo vệ những giá trị ấy.

Từ những chủ trương về kinh tế nông thôn đa giá trị, câu chuyện trở về với những ngọn núi, dòng sông và ngôi làng, nơi người dân đang từng bước biến những gì vốn có thành sinh kế.

Nhưng làm thế nào để một cánh rừng, một ngọn núi hay một dòng suối thực sự trở thành sinh kế mà không bị chính hoạt động du lịch làm tổn thương? Câu trả lời có thể bắt đầu từ một cách tiếp cận rất đơn giản: không nhất thiết phải khai thác thiên nhiên mới tạo ra giá trị từ thiên nhiên.

Khung cảnh ở núi Thủng. (Nguồn: Vietnam+)

Đêm cắm trại trên núi Thủng, Cao Bằng cho tôi một hình dung rõ hơn về cách thiên nhiên có thể trở thành một “tài sản” đặc biệt của cộng đồng: một tài sản càng được giữ nguyên vẻ hoang sơ, càng có khả năng tạo ra giá trị lâu dài.

Khi ánh chiều dần khuất sau những dãy núi đá vôi, thung lũng dưới chân núi chìm vào màu xanh thẫm. Trên cao, những chiếc lều được dựng giữa khoảng đất rộng, hướng ra không gian núi rừng. Không có những công trình lớn, cũng chẳng cần đến một hệ thống vui chơi, giải trí cầu kỳ. Điều du khách trả tiền để có được ở đây chính là một đêm giữa thiên nhiên.

Các tour cắm trại qua đêm được tổ chức trọn gói. Đơn vị làm tour chuẩn bị lều trại, bếp nướng, đồ ăn và những vật dụng cần thiết; du khách chỉ việc lên núi, thưởng thức bữa tối giữa không gian rộng mở, ngắm hoàng hôn, nhìn bầu trời đêm và thức dậy giữa núi rừng.

Giá trị của chuyến đi vì thế không nằm ở việc người ta lấy đi thứ gì từ núi, mà ở chính những gì ngọn núi vẫn đang có: những vách đá nguyên sơ, thảm cỏ, không khí trong lành, khoảng trời rộng và sự tĩnh lặng hiếm có giữa cuộc sống hiện đại.

Đó là một cách làm du lịch đáng chú ý. Người dân địa phương không cần chặt một thân cây, lấy một tảng đá hay biến đổi cảnh quan để tạo ra sản phẩm du lịch. Thiên nhiên được giữ nguyên, nhưng cách con người trải nghiệm thiên nhiên tạo ra một giá trị kinh tế mới.

Một bãi đất trên núi, nếu chỉ nhìn dưới góc độ sản xuất, có thể không tạo ra nhiều giá trị. Nhưng khi trở thành nơi dựng lều, ngắm hoàng hôn, ăn một bữa tối giữa núi rừng và đón bình minh, nó lại trở thành một trải nghiệm mà du khách sẵn sàng trả tiền để có được.

Và khi cảnh quan ấy trở thành sinh kế, việc bảo vệ nó cũng không còn là câu chuyện xa xôi. Một ngọn núi sạch sẽ, một thảm cỏ không bị xâm lấn, một dòng suối không bị rác thải xâm chiếm trở thành điều kiện để những tour du lịch tiếp tục tồn tại. Mỗi du khách quay trở lại cũng đồng nghĩa với việc vẻ đẹp nguyên sơ của núi Thủng tiếp tục tạo ra thu nhập cho những người đang sống quanh đó.

Tôi vẫn nhớ câu nói của một người dân địa phương khi tiễn chúng tôi xuống núi: “Khách đến đông thì vui, nhưng chỉ mong mọi người cùng giữ cho núi sạch để năm sau còn có người quay lại.”

Một câu nói mộc mạc, nhưng có lẽ đã chạm đến cốt lõi của kinh tế du lịch dựa vào thiên nhiên: muốn thiên nhiên nuôi sống con người lâu dài, trước hết phải để thiên nhiên được sống theo cách của nó. Khi ấy, giữ gìn không còn chỉ là trách nhiệm, mà trở thành một phần của sinh kế.

Không chỉ thiên nhiên có thể trở thành kế sinh nhai, chính văn hóa, con người và đời sống địa phương cũng có thể trở thành nguồn lực kinh tế mà không cần đánh đổi bản sắc.

Nếu núi Thủng mang đến cho tôi cảm giác thiên nhiên nguyên sơ có thể trở thành "tài sản" của cộng đồng thì Chày Lập Farmstay, nằm bên dòng sông Chày ở vùng Phong Nha (trước thuộc Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị), lại cho tôi một góc nhìn khác: du lịch chỉ thực sự bền vững khi người dân địa phương là những người hưởng lợi nhiều nhất.

Ấn tượng đầu tiên của tôi khi đến Chày Lập không phải là một khu nghỉ dưỡng sang trọng, mà là cảm giác ngôi làng vẫn giữ được nhịp sống vốn có. Những con đường nhỏ rợp bóng cây, những khu vườn xanh mướt, tiếng gà gáy mỗi sớm và những bữa cơm với cá suối, rau vườn, gà thả đồi… tạo nên một không gian bình yên, khác hẳn nhịp sống đô thị. Điều thú vị là du khách đến đây không chỉ để nghỉ ngơi.

Buổi sáng, họ đạp xe qua làng, dừng lại trò chuyện với người dân, chèo kayak trên dòng sông Chày, khám phá hang động hoặc đơn giản là ngồi dưới hiên nhà ngắm những luống rau sau cơn mưa.

(Nguồn: Vietnam+)

Những trải nghiệm ấy không được tạo ra bằng các công trình nhân tạo mà bằng chính cảnh quan, văn hóa và nhịp sống thường ngày của vùng quê. Đó cũng là điểm khác biệt của du lịch nông thôn theo hướng cộng đồng.

Người dân không phải là "phông nền" cho những bức ảnh của du khách, mà là những người trực tiếp tạo nên giá trị của điểm đến.

Một bữa ăn phục vụ khách sử dụng nông sản địa phương. Những người làm vườn, người chế biến đặc sản đều có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi dịch vụ du lịch.

Khi nhiều công việc khác nhau cùng được kết nối vào chuỗi dịch vụ, giá trị từ một chuyến đi không chỉ nằm lại ở cơ sở lưu trú mà có cơ hội lan sang cả những người cung cấp thực phẩm, dịch vụ và trải nghiệm tại địa phương.

Đó chính là điều các chuyên gia gọi là chia sẻ lợi ích - yếu tố cốt lõi để du lịch cộng đồng phát triển lâu dài./.