Dự trữ dầu chiến lược của Nhật Bản đối mặt thử thách lớn nhất trong nhiều năm

Cơ sở dự trữ dầu mỏ quốc gia Kikuma của Nhật Bản ở thành phố Imabari, tỉnh Ehime - Ảnh: Kyodo

Vào ngày 26/3, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản bắt đầu xuất dầu từ kho dự trữ quốc gia Kikuma ở tỉnh Ehime. Tổng cộng 53 triệu thùng dầu, tương đương khoảng một tháng tiêu thụ và chiếm 20% kho dự trữ quốc gia của Nhật, sẽ được xả dần từ 11 cơ sở dự trữ trên cả nước. Đây là lần thứ hai Nhật Bản sử dụng kho dự trữ dầu quốc gia.

Năm 1975, Nhật Bản ban hành luật về dự trữ dầu mỏ sau cú sốc dầu mỏ năm 1973 và từ đó không ngừng mở rộng cả kho dự trữ quốc gia lẫn dự trữ trong khu vực tư nhân.

Tính đến cuối tháng 12/2025, tổng lượng dầu dự trữ của nước này đạt 470 triệu thùng, đủ đáp ứng 254 ngày tiêu thụ trong nước và tương đương 214 ngày theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Mức dự trữ này cao hơn đáng kể so với bình quân 141 ngày của các nước thành viên IEA. Trong số các thành viên của IEA, Phần Lan có mức dự trữ tương đương 292 ngày, Hàn Quốc 200 ngày, Anh 124 ngày và Tây Ban Nha 98 ngày.

Sau các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong thập niên 1970, đa dạng hóa nguồn cung dầu thô trở thành một trụ cột trong chiến lược an ninh năng lượng của Nhật Bản. Dù vậy, nước này vẫn phụ thuộc lớn vào Trung Đông. Trong năm tài khóa 2024, khu vực này chiếm tới 96% lượng dầu thô nhập khẩu của Nhật Bản, tăng mạnh so với mức 72% vào năm 1990.

Tuy nhiên, trên thực tế, Chính phủ Nhật Bản nhiều lần buộc phải điều chỉnh, thậm chí đảo ngược, các nỗ lực nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông.

Trong nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung, Nhật Bản từng tăng nhập khẩu dầu từ một số nhà sản xuất tại châu Á như Indonesia và Trung Quốc. Tuy nhiên, khi nhu cầu tiêu thụ nội địa của các quốc gia này tăng lên, lượng dầu có thể xuất sang Nhật Bản cũng giảm. Sau khi ngừng mua dầu thô của Nga vì chiến sự ở Ukraine, mức độ phụ thuộc của Nhật Bản vào dầu Trung Đông càng lớn hơn.

Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu của Nhật Bản từ lâu đã đầu tư điều chỉnh thiết bị để phù hợp với đặc tính của dầu thô Trung Đông. Điều này khiến việc tiếp tục sử dụng dầu từ khu vực này không chỉ thuận lợi về mặt kỹ thuật mà còn giúp các doanh nghiệp dễ thu hồi vốn hơn.

“Ngoài Trung Đông, dầu mỏ chủ yếu được mua bán qua các hợp đồng ngắn hạn hoặc giao ngay nên giá cả thường biến động mạnh hơn. Với Nhật Bản - nước luôn ưu tiên bảo đảm nguồn cung ổn định - việc phụ thuộc vào dầu Trung Đông, nơi phần lớn nguồn cung gắn với các hợp đồng dài hạn, vì thế vẫn là lựa chọn hợp lý”, ông Tetsuya Nomoto, trưởng bộ phận nghiên cứu năng lượng và kinh tế tuần hoàn tại Viện Nghiên cứu Mitsubishi, nhận định với tờ báo Nikkei Asia.

Theo các nhà phân tích, cuộc xung đột tại Iran đã phơi bày rõ điểm yếu lớn nhất trong chính sách năng lượng của Nhật Bản. Nếu hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz tê liệt, nền kinh tế nước này vẫn khó tránh khỏi tác động, ngay cả khi đang nắm giữ lượng dầu dự trữ lớn.

Một áp lực khác là lượng naphtha dự trữ của Nhật Bản hiện không còn nhiều. Đây là nguyên liệu quan trọng của ngành hóa dầu, nên khi nguồn cung bị siết lại, một số doanh nghiệp như hãng lọc dầu Idemitsu Kosan đã phải giảm sản lượng ethylene - một hóa chất cơ bản dùng trong nhiều ngành công nghiệp. Cùng với đó, giá polymer và nhiều sản phẩm hóa chất khác cũng đang tăng lên.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Nhật Bản hiện duy trì các biện pháp hỗ trợ bình ổn giá dầu. Vào ngày 19/3, nước này khôi phục chương trình trợ giá xăng để duy trì giá bán lẻ quanh mức 170 yên/lít, tương đương 1,07 USD.

Chương trình trợ giá xăng của Nhật Bản được triển khai lần đầu vào năm 2022, nhưng đã chấm dứt vào cuối năm 2025.

Hiện tại, ngoài 280 tỷ yên còn lại trong quỹ trợ giá xăng dầu, Chính phủ Nhật Bản dự kiến bổ sung thêm khoảng 800 tỷ yên từ quỹ dự phòng của năm tài khóa 2025. Nếu tính cả dầu diesel và các loại nhiên liệu khác, tổng ngân sách dành cho các chương trình trợ giá nhiên liệu kể từ năm 2022 đến nay của Nhật có thể lên tới 9 nghìn tỷ yên.

Tuy nhiên, một quan chức cấp cao của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cho rằng việc dùng trợ cấp để hỗ trợ nhu cầu tiêu thụ ở mức cao trong khi nguồn cung đang thu hẹp là không hợp lý. Theo quan chức này, nếu chính sách trợ giá kéo dài và làm gia tăng lo ngại về tình hình tài khóa, đồng yên có thể chịu thêm áp lực giảm giá.

Tại cuộc họp ở trụ sở Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền hôm thứ Ba (24/3), Hiệp hội Dầu mỏ Nhật Bản đã kêu gọi Chính phủ đưa ra các biện pháp nhằm kiềm chế nhu cầu tiêu thụ dầu.

“Hiện chưa đến mức xảy ra thiếu hụt nguồn cung dầu thô ngay lập tức”, ông Takayuki Kobayashi, Trưởng bộ phận chính sách của LDP, nhận định, đồng thời cho biết Chính phủ sẽ cân nhắc các biện pháp ứng phó tùy theo diễn biến sắp tới.

Tại Đông Nam Á, nơi lượng dự trữ năng lượng còn hạn chế, nhiều quốc gia đã bắt đầu triển khai các biện pháp tiết kiệm như giảm điện sử dụng tại các tòa nhà chính phủ và khuyến khích làm việc từ xa.

Cũng trong ngày thứ Ba, ông Ferdinand Marcos Jr., Tổng thống Philippines, đã ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia. Chính phủ nước này đặt mục tiêu xây dựng kế hoạch tổng thể thông qua một ủy ban liên ngành nhằm củng cố nguồn cung các mặt hàng thiết yếu như nhiên liệu, lương thực, thuốc men và nông sản.

Vào ngày 20/3, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố khuyến nghị tiết kiệm năng lượng dành cho chính phủ, doanh nghiệp và hộ gia đình nhằm chuẩn bị cho nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu và khí tự nhiên. 10 khuyến nghị bao gồm mở rộng làm việc từ xa, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và giảm tốc độ tối đa trên đường cao tốc.

Trong bối cảnh nhiều cơ sở năng lượng ở vùng Vịnh Ba Tư đã bị hư hại vì xung đột với Iran, giới phân tích cho rằng khủng hoảng năng lượng nhiều khả năng sẽ còn để lại tác động kéo dài, ngay cả khi eo biển Hormuz được mở lại.

Ngọc Trang