Đưa di sản văn hóa trở thành sản phẩm du lịch

Mong mỏi của các câu lạc bộ

Đầu tháng 10 vừa qua, nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thanh Hồng cùng 20 nghệ sĩ thuộc Câu lạc bộ (CLB) Dân ca Sông Hiền đã hoàn thành chương trình biểu diễn trên đoàn tàu du lịch “Phong Nha-Cố đô Huế: Hành trình di sản thế giới” với nhiều hào hứng, phấn khởi. Mặc dù toàn bộ kinh phí mua vé cho chuyến tàu đều được các thành viên của CLB tự túc, nhưng anh chị em nghệ sĩ đều rất hài lòng bởi có cùng mong muốn quảng bá, giới thiệu cái hay, cái đẹp của các làn điệu hò giã gạo, dân ca Bình Trị Thiên… đến với khách du lịch.

Câu lạc bộ Dân ca Sông Hiền trên chuyến tàu di sản Huế-Phong Nha - Ảnh: NVCC

Theo NNƯT Nguyễn Thanh Hồng, không chỉ các thành viên của CLB mà du khách trên chuyến tàu cũng rất thích thú với 4 tiết mục biểu diễn đặc sắc của CLB. Chuyến tàu di sản chính là “cơ hội vàng” để di sản VHPVT quốc gia hò giã gạo của Quảng Trị lan tỏa mạnh mẽ hơn, được du khách gần xa yêu mến.

Từ khi thành lập đến nay (năm 2017), CLB đã không ít lần biểu diễn cho du khách đến với Quảng Trị hoặc được mời đến một số tỉnh, thành phố trên cả nước. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn chưa có một sản phẩm du lịch nào khởi nguồn từ chính di sản VHPVT của quê hương.

Trước sáp nhập, CLB từng ấp ủ dự định và xây dựng kế hoạch về một chuyến tàu đi dọc sông để trình diễn hò giã gạo, các làn điệu dân ca Bình Trị Thiên phục vụ du khách. Nhưng ý tưởng đến nay vẫn chưa thể trở thành hiện thực. Vậy nên, dù CLB Dân ca Sông Hiền rất mong mỏi biểu diễn, giới thiệu di sản đến khách du lịch, cơ hội vẫn rất ít ỏi, chưa có sản phẩm xuyên suốt và thường xuyên.

Cùng chung mong mỏi này là NNƯT Nguyễn Thị Lý, Chủ nhiệm CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy (xã Lệ Thủy). CLB luôn sẵn sàng biểu diễn phục vụ khách du lịch để quảng bá hò khoan Lệ Thủy mỗi khi có cơ hội. Từ khi đoàn tàu du lịch “Phong Nha-Cố đô Huế được đưa vào vận hành, nhờ sự hỗ trợ tích cực, 4 thành viên của CLB cứ mỗi tháng 1 lần lại bắt đầu hành trình biểu diễn trên những cung đường, đưa di sản đến gần hơn với du khách đi tàu. Niềm vui khi được đưa câu hò, điệu xố đến với du khách giúp các nghệ nhân lớn tuổi vơi bớt mệt mỏi, bởi họ hiểu rằng cơ hội như thế này là khá hiếm hoi.

NNƯT Nguyễn Thị Lý chia sẻ thêm, trước đây, đã có một số tour du lịch mời CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy đến biểu diễn, nhưng khá ít ỏi, thưa thớt. Nay thì mỗi khi chương trình, sự kiện nếu du khách có yêu cầu, ban tổ chức sẽ mời CLB. Từ các mối quan hệ quen biết, thỉnh thoảng, CLB cũng đi biểu diễn ở các tỉnh, thành phố bạn để quảng bá về hò khoan Lệ Thủy. Vậy nhưng, một sản phẩm du lịch thực thụ cho các nghệ nhân thỏa mãn đam mê lại chưa có.

Ông Dương Ngọc Liên, nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa-Thông tin-Thể thao huyện Lệ Thủy (cũ), một người nhiều năm gắn bó với hò khoan Lệ Thủy, từng rất trăn trở về một sân khấu biểu diễn chuyên nghiệp cho hò khoan, một cách thức quảng bá tối ưu cho di sản. Nếu kết hợp hiệu quả hò khoan với những di sản VHPVT khác cùng các di tích văn hóa-lịch sử trong khu vực, một sản phẩm du lịch đủ sức níu chân du khách sẽ là kỳ vọng không xa.

Câu lạc bộ Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy biểu diễn quảng bá hò khoan Lệ Thủy tại Thủ đô Hà Nội - Ảnh: NVCC

Thực tế cho thấy, rõ ràng các CLB văn hóa, văn nghệ dân gian luôn sẵn sàng để quảng bá, giới thiệu di sản VHPVT đến với du khách thập phương, nhưng cơ hội để các nghệ nhân thể hiện lại rất ít ỏi, còn manh mún, nhỏ lẻ và thiếu bền vững khi hầu như thiếu một sản phẩm du lịch đủ sức phát huy thế mạnh của di sản VHPVT Quảng Trị. Một vài thử nghiệm đã được mạnh dạn triển khai, nhưng kết quả vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Cần giải pháp đường dài

Năm 2016, lần đầu tiên Trung tâm Du lịch Phong Nha-Kẻ Bàng phối hợp với CLB ca trù Đông Dương nỗ lực đưa ca trù vào biểu diễn tại tuyến du lịch sông Chày-hang Tối với kỳ vọng “sưởi ấm mùa đông di sản”. Qua đó, góp phần tạo thêm điểm nhấn thu hút du khách trong mùa du lịch vắng khách.

Tuy nhiên, sản phẩm cũng không kéo dài được lâu do nhiều lý do khách quan. TP. Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình (cũ) cũng từng đưa bài chòi trở thành điểm nhấn của Tuần Văn hóa-Du lịch Đồng Hới những năm trước đây, rồi có cả lễ hội chèo cạn-mùa bông phục vụ du khách.

Nhưng cũng chỉ thu hút du khách trong chuỗi sự kiện thuộc tuần văn hóa-du lịch, chưa thực sự là một sản phẩm dài hơi, mang dấu ấn. Sau này, bài chòi có được triển khai thử nghiệm tại phố đi bộ của Đồng Hới, tuy nhiên, chỉ duy trì một thời gian ngắn khi phố đêm này không thu hút được du khách.

Một số đơn vị kinh doanh du lịch cũng nỗ lực khai thác tiềm năng của di sản VHPVT địa phương trong các sản phẩm du lịch. Chẳng hạn, Công ty TNHH Netin (Netin Travel) nỗ lực giới thiệu nhạc cụ truyền thống, ẩm thực, trang phục của đồng bào dân tộc thiểu số trong các tour của mình hay triển khai các tour khám phá lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang, trải nghiệm hò khoan Lệ Thủy; các mô hình du lịch cộng đồng ở xã Hướng Phùng giới thiệu ẩm thực, âm nhạc truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số cho du khách thập phương… Nhưng kết quả vẫn còn mới ở bước đầu và chưa tương xứng với tiềm năng, kỳ vọng.

Netin Travel nỗ lực giới thiệu âm nhạc truyền thống của đồng bào Bru-Vân Kiều đến du khách - Ảnh: Netin Travel

Ngày 15/4/2026, UBND tỉnh Quảng Trị ban hành Kế hoạch số 1903/KH-UBND về triển khai, thực hiện Chương trình hành động của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Kế hoạch đã xác định rõ mục tiêu đến năm 2030, về công nghiệp văn hóa, định kỳ 2 năm/1 lần tổ chức Lễ hội Vì Hòa bình, xây dựng Lễ hội Vì Hòa bình trở thành lễ hội cấp quốc gia; chú trọng phát triển công nghiệp văn hóa: Điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa; xây dựng Đề án phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng “Văn hóa số Quảng Trị” giai đoạn 2026-2030; đề án Năm Du lịch quốc gia năm 2027. Đến năm 2045, các ngành công nghiệp văn hóa trở thành trụ cột phát triển bền vững của tỉnh.

Cũng theo kế hoạch này, một trong những nhiệm vụ và giải pháp cần triển khai chính là xây dựng hệ sinh thái văn hóa, đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là động lực, người dân vừa là chủ thể vừa là trung tâm, nhận diện và ứng xử thích hợp với tài nguyên văn hóa. Trong đó, hình thành và phát triển các không gian sáng tạo, không gian văn hóa-nghệ thuật. Với những quyết tâm này, cơ hội để di sản VHPVT trở thành một sản phẩm du lịch thực thụ sẽ không còn xa.

Dưới góc nhìn nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn hóa, văn nghệ dân gian Đặng Thị Kim Liên, Chi hội trưởng Chi hội Di sản Văn hóa Việt Nam tỉnh Quảng Trị trăn trở, với mỗi một nghệ nhân hay CLB văn hóa, văn nghệ dân gian, để có thể quảng bá cái hay, cái đẹp của di sản đến với du khách, trước hết cần làm tốt công tác bảo tồn và truyền dạy, phải làm sao để di sản sống được và tồn tại bền vững trong chính cộng đồng nuôi dưỡng.

Tiếp đó, sự bắt tay giữa Nhà nước-doanh nghiệp-cộng đồng trong phát huy giá trị di sản đối với du lịch cũng cần có cách thức nhìn nhận thấu đáo, phù hợp với từng loại hình di sản và điều tiên quyết là bảo đảm di sản không phôi phai giá trị, nghệ nhân được tôn trọng, giúp du khách thấu hiểu, trải nghiệm các giá trị di sản truyền thống.

Nhờ vậy, các di sản VHPVT sẽ trở thành “cơ hội vàng” để níu chân du khách gần xa. Để làm được những điều này, các cơ chế, chính sách và chiến lược phù hợp đóng vai trò rất quan trọng.