Đưa trí tuệ nhân tạo vào chương trình giáo dục tiểu học

Tác giả:

GS.TS Phạm Tất Dong

Trình bày:

TTH

Thế hệ Alpha đang lớn lên trong thế giới mà trí tuệ nhân tạo không còn là công nghệ của tương lai, mà đã trở thành một phần của môi trường sống, học tập và phát triển con người. 

Với thế hệ Alpha, người lớn phải thấy lứa tuổi này là niềm tự hào không chỉ ở từng phụ huynh, mà là của cả cộng đồng và nhân loại. Ở chúng kết tinh những tiềm năng mà thế hệ chúng ta không có. Cho nên, phát triển những tiềm năng đó là trách nhiệm đạo đức của người lớn. Cần quan tâm ở mức độ cao nhất để chuẩn bị cho thế hệ Alpha trở thành những công dân kiến tạo nên xã hội thông minh.

Trách nhiệm đầu tiên để trẻ học cùng AI thuộc về các thầy cô giáo và cha mẹ của bọn trẻ này. Đừng lo sợ những đứa trẻ bị AI làm cho lười suy nghĩ rồi bị phụ thuộc vào máy móc hoặc tiếp nhận những thông tin sai lệch, người lớn cần học cách đồng hành cùng với trẻ, hướng dẫn trẻ đặt câu hỏi, kiểm chứng câu trả lời, biết phản biện và vận dụng điều đã học vào đời sống. 

Các thầy cô giáo cần chuyển dần vai trò truyền đạt kiến thức sang việc tổ chức, dắt dẫn và khai mở hành trình khám phá tri thức; Cha mẹ cần tạo dựng môi trường học tập gần gũi, khuyến khích sự tò mò, tôn trọng những câu hỏi khác biệt và cùng con trẻ trải nghiệm những cách học mới. 

Việc sử dụng AI phải phù hợp với lứa tuổi, có sự hướng dẫn của người lớn, bảo đảm an toàn dữ liệu, đồng thời đừng coi nhẹ giáo dục thể chất, giáo dục nghệ thuật, giao tiếp trực tiếp, vui chơi và trải nghiệm xã hội nhằm giúp trẻ phát triển cân đối giữa năng lực với phẩm chất đạo đức và trách nhiệm xã hội.

Điều quan trọng hơn cả là không để AI làm thay bọn trẻ trong những việc mà trẻ cần tự suy nghĩ, giúp trẻ làm được những việc trước đây khó thực hiện. Đừng để AI khép lại sự tò mò của trẻ, mà sao cho, sau mỗi sự giải đáp của AI, ở trẻ lại nảy nở những câu hỏi mới. 

Không biến việc học cùng AI thành cuộc chạy đua tiếp nhận kiến thức, mà là một cơ hội, một hành trình phát triển năng lực, hứng thú học hỏi và háo hức tìm kiếm những điều hấp dẫn đang ở phía trước.

CẦN NHÌN LỨA TUỔI HỌC SINH TIỂU HỌC DƯỚI LĂNG KÍNH THỜI ĐẠI SỐ VÀ AI

Toàn bộ học sinh tiểu học hiện nay đều thuộc thế hệ Alpha, con cháu của những người thuộc thế hệ X, Y - thế hệ mở mắt lần đầu để chào mừng thế giới, họ thấy chiếc TV đen - trắng, máy thu thanh, những trang sách mà cha mẹ để trên bàn, chiếc đồng hồ lên dây cót. Lớn lên chút nữa, họ nhìn thấy cánh đồng lúa, chiếc xe máy cha đang đi làm, tiếng trống báo giờ học ở trường tiểu học trong xã... thì lứa trẻ ngày nay đã khác hẳn. 

Học sinh tiểu học ngày nay từ giây phút đầu tiên cất tiếng khóc chào đời, những "tí con" này nghe tiếng hát ru của mẹ không còn là âm thanh đơn thuần trong không gian sống của thế kỷ 21. Chúng lớn lên với những ánh sáng xanh lập lòe của màn hình điện thoại thông minh, máy tính bảng và những thuật toán vô hình.

Thế hệ Alpha này có một tên gọi thân thương: trẻ em thuộc thế hệ màn hình (Screenager Generation - Gen Generation), và chúng được coi là những người thuộc thế hệ màn hình (Screenagers). 

Lũ trẻ Screenagers hít thở bầu không khí số hóa từ khi chưa biết đọc, biết viết. Với những trẻ Alpha, Internet không phải là một "công cụ" hay một "thành tựu khoa học" để chúng phải bỡ ngỡ hay phải tỏ thái độ thận trọng, mà là một phần của môi trường sinh tồn, là "căn phòng thứ hai" để chúng sống, là thế giới tự nhiên mà chúng mặc định sở hữu.

Thế nhưng, khi Nhà nước có chủ trương đưa trí tuệ nhân tạo vào cấp tiểu học, nhiều luồng dư luận tỏ ra lo lắng hoặc hoài nghi từ phía phụ huynh học sinh. Thái độ này không có gì là khó hiểu, bởi đây là một hiện tượng tâm lý phổ biến trong xã hội hàng nghìn năm qua: Người lớn "mắc kẹt" trong một quan niệm cố hữu, lấy trải nghiệm của quá khứ làm thước đo chuẩn mực cho tương lai, lấy sự bỡ ngỡ của chính mình làm giới hạn năng lực của trẻ con. 

Nguyên do là thế hệ cha, ông của lũ trẻ Alpha đã từng chật vật làm quen với bàn phím của máy tính, từng bối rối trước sự bùng nổ của Internet; vì thế, họ mặc định rằng, trẻ tiểu học còn quá non nớt để chạm vào AI. Họ nhìn thấy nguy cơ lười tư duy, sự lệ thuộc hay mất kiểm soát, mà quên rằng, đối với trẻ sinh ra trong kỷ nguyên số, việc tương tác với AI, cũng giống như thế hệ cha mẹ của chúng, cầm viên phấn hay viết lên tấm bảng đen hay lật những trang giấy trong sách giáo khoa để tìm bài giảng cho bọn nhỏ đang ngồi dưới, mở tròn mắt chờ đợi.

Đã đến lúc người lớn cần một khoảng dừng để thừa nhận một sự thật giản dị nhưng đầy kiêu hãnh: lũ trẻ Alpha - những con cháu cực kỳ đáng yêu của mình - đang từng ngày lớn lên như những công dân bản địa của thế giới số (Digital Native), chứ không phải là những con người xa lạ khi đứng trước các công cụ số và AI.

MỘT SỐ NHẬN XÉT CỦA CÁC NHÀ KHOA HỌC VÀ GIÁO DỤC TRÊN THẾ GIỚI VỀ KHẢ NĂNG PHÁT TRIỂN CỦA THẾ HỆ ALPHA

Mark McCrindle - nhà nhân khẩu học và nghiên cứu xã hội - người đặt ra thuật ngữ "Gen Alpha": Gen Alpha không phải là sự lặp lại của các thế hệ trước, mà là sự bắt đầu của một chu kỳ mới (bắt đầu bằng chữ cái Hy Lạp "Alpha - α" thay vì bảng chữ cái Latin). 

Họ là thế hệ đầu tiên sinh ra hoàn toàn trong thế kỷ 21. Theo ông, Gen Alpha là thế hệ tiếp xúc với các thiết bị công nghệ (Ipad, màn hình tương tác, Smartphone, trợ lý giọng nói...) từ khi còn rất nhỏ. Công nghệ đối với thế hệ Alpha không còn là một "công cụ" hỗ trợ, mà là một phần tự nhiên trong môi trường sống. 

Mark Crindle đánh giá Gen Alpha có mức độ hiểu biết kỹ thuật số (Digital Literacy) vượt trội, tự chủ hơn, được trang bị vật chất đầy đủ nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo về nguy cơ giảm khả năng tập trung (Attention Span), phụ thuộc vào màn hình và thiếu hụt các kỹ năng thực tế, đòi hỏi nền giáo dục phải bồi đắp thêm các kỹ năng thuần người (kỹ năng tương tác xã hội) như đồng cảm, giao tiếp, lãnh đạo và cộng tác.

Philip Kotler: nhà Tiếp thị và học giả nổi tiếng về hành vi con người: Trong các công trình nghiên cứu về Gen Alpha, Philip Kotler và các cộng sự nhấn mạnh vai trò định hình rất lớn của thế hệ cha mẹ Gen Alpha. Thế hệ này được gọi là thế hệ Millennials/Gen Y. Gen Y chủ động giáo dục con em thuộc Gen Alpha từ sớm về tư duy tài chính, cá nhân hoá trải nghiệm và định hướng thói quen tiêu dùng; Điều này khiến cho Gen Alpha có chính kiến và tác động mạnh đến quyết định mua sắm.

Encyclopedia Britannica và Fuller Youth Institute (Tự điển Bách khoa Toàn thư Britannica và Viện nghiên cứu và phát triển thuộc Chủng viện Thần học Fuller): Gen Alpha là cư dân "Bản địa kỹ thuật số" tuyệt đối (The Great Screen-Age) - Thế hệ đầu tiên lớn lên trong một thế giới bao phủ bởi Trí tuệ nhân tạo, máy tính bảng, màn hình cảm ứng, loa thông minh và mạng xã hội từ khi còn trong nôi. 

Gen Alpha ở tuổi tâm lý "tiến trước nhưng kỹ năng sống tụt lại" (Up-ageing), là độ tuổi tâm lý và nhận thức thông tin vượt trước tuổi thật nhờ công nghệ, nhưng lại bị "xuống cấp" về các kỹ năng thực tế trong cuộc sống do quá trình bao bọc kỹ lưỡng của phụ huynh và sự phụ thuộc vào các công cụ hỗ trợ. 

Gen Alpha là thế hệ chịu ảnh hưởng nặng nề từ hậu đại dịch COVID-19. Thế hệ này trải qua giai đoạn học trực tuyến rất sớm, làm thay đổi cách giao tiếp xã hội. Gen Alpha là thế hệ đa dạng và được trang bị vật chất cao nhất, lớn lên trong điều kiện vật chất đầy đủ nhất, có tính có tính kết nối toàn cầu mạnh mẽ và tư duy cởi mở hơn về sắc tộc và xã hội.

Jennifer B. Wallace và một số chuyên gia tâm lý giáo dục: Gen Alpha "nhìn trước khi đọc". Các em nhỏ này cần các kích thích hình ảnh cao, nội dung mang tính tương tác, trò chơi hóa (Gamification) và ứng dụng AI cá nhân hóa thay vì cách giảng dạy truyền thống. 

Gen Alpha đang đối diện với áp lực kỳ vọng khổng lồ từ cha mẹ và guồng quay cạnh tranh từ khi chúng còn rất nhỏ. Áp lực thành tích học tập cao đã làm cho nhiều trẻ Alpha "cắm đầu cắm cổ vào học". 

Thế hệ này suy giảm khả năng tập trung sâu và kỹ năng xã hội. Việc tiếp xúc sớm với các nội dung quá ngắn trên màn hình làm giảm thời gian chú ý (Attention Span), đồng thời làm cho không ít trẻ của thế hệ này gặp khó khăn trong giao tiếp trực tiếp ngoài xã hội Nhiều nhà giáo dục nhận định, với trẻ Alpha, cần bồi dưỡng cho chúng về "kỹ năng người" (Human Skills). 

Chúng biết dùng công nghệ nhưng lại "vụng" về giao tiếp, thiếu một số cảm xúc trí tuệ (EQ) và sự đồng cảm (Empathy) cũng như tư duy hợp tác (Collaborative Mindset/Thinking).

NHỮNG KHẢ NĂNG PHÁT TRIỂN ĐẶC TRƯNG CỦA THẾ HỆ ALPHA

Đứa trẻ đầu tiên thuộc thế hệ Alpha có mặt trên thế giới vào mùa xuân năm 2013. Đến nay, đứa trẻ đó đã gần tròn 13 năm tuổi khai sinh và đang ngồi trên ghế trường Trung học cơ sở.

Nhiều khoa học đã quan sát Gen Alpha trong hơn một thập niên và đều thừa nhận rằng, ở Gen Alpha có những nét đặc trưng và khả năng phát triển nổi bật sau đây:

1. Thế hệ Alpha lớn lên trong môi trường số: công nghệ không còn là thế giới xa lạ. Đối với nhiều người trưởng thành, việc tiếp cận công nghệ là một quá trình học thêm không dễ dàng, nhưng với thế hệ Alpha, các phương tiện số hiện diện rất sớm trong đời sống gia đình, trong vui chơi và học tập. Công nghệ số trở thành một phần của môi trường sống tự nhiên của chúng.

Tuy nhiên UNESCO cũng nhắc người lớn rằng, không phải mọi trẻ Alpha đương nhiên đều giỏi công nghệ. Vấn đề này còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, môi trường gia đình và cơ hội giáo dục.

2. Thế hệ Alpha có cơ hội trưởng thành cùng AI. Các thế hệ trước tiếp cận tri thức phải thông qua thầy giáo, sách vở, thư viện, truyền hình và Internet. Thế hệ Alpha có khuynh hướng tiếp cận tri thức thông qua đối thoại trực tiếp với các hệ thống AI tạo sinh. Nói chính xác hơn, thế hệ Alpha có cơ hội học cách tư duy, khám phá và sáng tạo cùng AI ngay từ những năm đầu của hành trình phát triển trí tuệ.

3. Thế hệ Alpha có khả năng chuyển tiếp nhanh từ tiếp nhận tri thức sang tham gia kiến tạo tri thức. Trong giáo dục truyền thống, người học thường được đặt trước một hệ thống tri thức đã được xác lập. Nhiệm vụ chủ yếu là tiếp thu, ghi nhớ, hiểu và vận dụng.

Với thế hệ Alpha, trong học tập, chúng đặt câu hỏi, yêu cầu AI trả lời, giải thích theo nhiều cách khác nhau, đưa ra nhiều phương án, từ đó cùng AI dựng nên một sản phẩm mới.

4. Thế hệ Alpha có tiềm năng phát triển tư duy đa phương thức. Bọn trẻ thuộc thế hệ này lớn lên trong môi trường có nhiều hình thức biểu đạt: chữ viết, hình ảnh, âm thanh, video, trò chơi, mô phỏng và tương tác thực tế. AI có thể giúp hệ chuyển đổi linh hoạt giữa các hình thức ấy, nhờ đó một khái niệm trừu tượng có thể được giải bằng những tình huống cụ thể.

5. Thế hệ Alpha có tiềm năng phát triển năng lực tự học và học tập suốt đời. Đây là một đặc trưng có ý nghĩa lớn đối với tương lai của thế hệ này. AI có thể hỗ trợ trẻ Alpha học một vấn đề ngay khi nhu cầu xuất hiện, giải thích kịp thời những kiến thức còn thiếu, giúp trẻ xây dựng kế hoạch học tập và gợi ý những bước thực hành. Nhờ vậy, trẻ Alpha có cơ hội gắn hoạt động học tập với việc giải quyết nhiều nhu cầu thực tế của đời sống. Được giáo dục đúng hướng, những đứa trẻ Alpha dễ tiến gần hơn mô hình công dân của xã hội hiện đại.

6. Thế hệ Alpha có nhiều khả năng phát triển tư duy liên ngành và giải quyết những vấn đề phức hợp. Những vấn đề lớn của thế kỷ XXI thường không được gói gọn trong một môn học. Chẳng hạn, giải quyết những vấn đề do biến đổi khí hậu tạo ra, con người phải có kiến thức khoa học tự nhiên, kinh tế, khoa học xã hội, công nghệ và hành vi con người. 

Một thành phố thông minh, muốn vận hành và sống trong đó cần phải có kỹ năng về giao thông thông minh, quản lý ngôi nhà thông minh, những vấn đề năng lượng, dữ liệu và quản trị xã hội. Chính AI sẽ giúp bạn trẻ Alpha nhìn ra mối liên hệ giữa các tri thức nói trên mà các môn học riêng biệt không thấy trình bày.

7. Thông qua sự cộng tác giữa học sinh lứa tuổi Alpha với AI, tiềm năng sáng tạo của trẻ được mở rộng. Thông thường, những cơ hội sáng tạo trong thực tế hay bị giới hạn bởi thời gian, khả năng tài chính, điều kiện tiếp cận công nghệ. Nhưng, cộng tác với AI, trẻ Alpha lại thực hiện được nhiều ý tưởng sáng tạo. Chẳng hạn, khi muốn thiết kế phải có kỹ năng về kỹ thuật, nhưng có ý tưởng và đặt ra những prompt mạch lạc, AI có thể đưa ra những bản thiết kế hoàn hảo.

8. Thế hệ Alpha có tiềm năng phát triển năng lực hợp tác và trí tuệ tập thể. Nhờ lớn lên trong học hỏi và làm việc trực tuyến, hoạt động theo nhóm, cùng nhóm làm ra những sản phẩm số, thế hệ Alpha thường hình thành sớm kỹ năng hợp tác, tạo ra vốn kiến thức nhóm, nhờ đó phát huy sớm những trí tuệ tập thể.

9. Trẻ em thế hệ Alpha thường thể hiện rõ nét cá tính, hình thành bản sắc cá nhân và sớm phát triển ý thức tự chủ trong môi trường thông tin phong phú và đa dạng. Thế hệ Alpha có nhiều hoạt động giao lưu trên mạng, có cơ hội tiếp xúc với nhiều nền văn hóa hơn so với các thế hệ cha anh cùng độ tuổi. Điều này giúp trẻ Alpha có thể mở rộng những hiểu biết về thế giới, tạo cho chúng cơ hội khám phá những sở thích, năng lực của riêng mình.

10. Thế hệ Alpha sớm phát triển năng lực cảm xúc, đồng cảm và trách nhiệm xã hội. Các em có nhiều cơ hội để tiếp xúc sớm với hình ảnh các cộng đồng ở trong nước và trên thế giới đang gặp những khó khăn, thấy được nhiều vấn đề xã hội vượt khỏi phạm vi gia đình. AI đem lại cho trẻ nhiều thông tin về người khuyết tật, về những trẻ cùng trang lứa đang sống trong thiếu thốn... Từ đó, nhiều trẻ Alpha có những cảm xúc và ý thức trách nhiệm trước xã hội.

11. Thế hệ Alpha thông qua những công nghệ thông tin hiện đại, những kiến thức do AI cung cấp, nên sớm thấy cụ thể những vấn đề toàn cầu như sự suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, đại dịch và chiến tranh... Các em lứa tuổi này sớm có những nhận thức về tầm quan trọng bảo vệ môi trường, gắn bó xã hội, giữ gìn an ninh và đời sống hòa bình trên toàn cầu. Đó là cơ sở để trẻ Alpha sớm có ý thức trở thành công dân toàn cầu.

12. Thế hệ Alpha thông qua học cùng AI sẽ có nhanh một vốn tri thức về đất nước, về thế giới, về những xu hướng tất yếu chuyển xã hội thông tin sang xã hội số và chuyển xã hội số sang xã hội thông minh. Vì thế, nguồn nhân lực chất lượng cao của xã hội thông minh chủ yếu là những đứa trẻ Alpha lớn lên, trở thành con người đủ phẩm chất và năng lực kiến tạo ra Xã hội 5.0 trong một tương lai không xa.

Chia sẻ:

Đã copy link