Đừng bán tín chỉ carbon với giá 5USD

Năm 2022, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và môi trường) đã thực hiện dự án chuyển nhượng hơn 10 triệu tấn phát thải khí nhà kính giảm thiểu được cho Ngân hàng Thế giới (WB), theo Thỏa thuận chi trả lượng giảm phát thải khí nhà kính (ERPA), với đơn giá 5 USD/tấn phát thải nhà kính giảm thiểu.

Thương vụ đó mở ra không ít tranh cãi xoay quanh mức giá 5 USD liệu có quá thấp. Nhiều quan điểm được đưa ra, nhiều tranh luận chưa ngã ngũ nhưng con số 5 USD dần dần “bén rễ”, luôn được công chúng liên tưởng đến khi nhắc tới tín chỉ carbon.

Cuối tháng 6/2026, sàn giao dịch carbon đi vào trong nước chính thức vận hành phiên giao địch thí điểm tín chỉ hạn ngạch, mức giá mở cửa phiên giao dịch loại tín chỉ này là 136.000 đồng, xấp xỉ 5 USD/tín chỉ.

Trong điều kiện thị trường đi vào vận hành thông suốt với sự tham gia tích cực của cả bên mua và bên bán, tín chỉ carbon và tín chỉ hạn ngạch phát thải carbon được kỳ vọng sẽ tăng giá mạnh theo cơ chế thị trường và mức giá 5 USD chỉ coi như giá tham chiếu ban đầu, tương tự con số 10.000 đồng/cổ phiếu trên thị trường chứng khoán.

Dù vậy, bà Trần Thị Lành, Chủ tịch sáng lập Trung tâm Nghiên cứu sinh thái nhân văn vùng cao (CHESH), vận hành mô hình Bảo tồn đa dạng sinh học đầu nguồn sông Ngàn phố (HEPA), cho rằng, mức giá 5 USD là quá rẻ và không tương xứng với giá trị được hàm chứa trong mỗi tín chỉ carbon.

Mỗi tín chỉ carbon có gì?

Lấy ví dụ trong chính lĩnh vực mình đang hoạt động là bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng, bà Lành chỉ ra, mỗi tín chỉ carbon rừng tự nhiên được đo đếm, tính toán theo cả hai phương pháp là ảnh vệ tinh và ô tiêu chuẩn, hàm chứa cả một hệ thống các loại hình giá trị khó lòng ước lượng.

Đầu tiên, để một cây rừng bản địa có thể bắt đầu tính toán lượng tín chỉ carbon tạo ra, cần phải được trồng ít nhất 5 năm, có chu vi ít nhất 6 cm. Trong 5 năm đó, mẹ thiên nhiên phải huy động các dòng năng lượng khổng lồ để nuôi lớn cây rừng, là dòng năng lượng mặt trời cung cấp ánh sáng và lượng vitamin D cho cây quang hợp, chủ rừng phải quy hoạch quản trị dòng năng lượng nước luân chuyển trong các tầng đất để tạo dung môi cho các tiến trình trao đổi chất và những xã hội vi sinh vật hoạt động âm thầm tạo ra dưỡng chất.

Một vạt rừng tại thôn Sải Duần, xã Bát Xát, nơi cư trú của cộng đồng người Dao Đỏ. Ảnh: Phạm Sơn.

Ở những cánh rừng được phục hồi sau giai đoạn bị tàn phá, mỗi cây rừng mọc lên và trưởng thành không thể thiếu đi bàn tay chăm bẵm của bà con lâm dân, từ việc xử lý hạt giống, chọn môi trường gieo mầm, bảo vệ cây con khỏi mưa bão, bứng cây vào bầu, đảo bầu khi cây bắt đầu thức dậy, theo dõi các triệu chứng bệnh cây và rủi ro lây lan, cũng như động vật phá hoại hay thay phiên tuần tra để ngăn chặn phá rừng.

Chừng ấy công sức của cả tự nhiên và con người để nuôi lớn cây rừng. Thế nhưng, bà Lành cho biết, s au khi 22 năm, một cây lim trồng tại OTC số 8, ký hiệu cây HEV, chu vi ngang ngực 118cm, đường kính 37,5cm, chiều cao vút ngọn là 22,4m, lượng carbon chứa trong sinh khối trên bề mặt là 518,73 kg tương đương 0,5 tấn CO2 hấp thụ.

Trong khi đó, một tín chỉ carbon tương ứng với 1 tấn khí thải CO2 được hấp thu. Tức là, với mức giá 5USD thì cây lim sau 22 năm trồng, chăm sóc và bảo vệ chỉ thu được 2,5USD.

Những giá trị to lớn của tự nhiên và công sức của lâm dân chưa phải là tất cả. Bà Lành cho biết, tại nhiều vùng rừng núi trên khắp đất nước, công tác bảo tồn rừng, phục hồi rừng của bà con gắn liền với những giá trị truyền thống, văn hóa vô hình, rất khó có thể đong đếm.

Chẳng hạn, ở một số cộng đồng người Mông, một khu vực rừng nhất định được coi là rừng tâm linh, còn được bà con gọi là “rừng Tòng xzenh”, nơi cả cộng đồng tổ chức lễ hội Nào Lòng cúng các vị Thần trú ngụ trong rừng đó (có vùng gọi là rừng Tòng Zènh - lễ hội No Sòng).

Luật tục của bản làng quy định rất rõ, rừng Tòng xzenh là “bất khả xâm phạm”, không được chặt cây, không được nói to, không được nói những từ không lịch sự, không được phóng uế lên đó. Bà con có nhu cầu sử dụng các loài thuốc nam trong khu tâm linh đó thì chỉ được dùng tay hái và hái vừa đủ sử dụng.

Hay như cộng đồng người Dao Đỏ trên vùng rừng núi Bát Xát, Lào Cai cũng quy định rõ một khu vực “rừng tía” là rừng cấm. Bà con chỉ đặt chân vào rừng cấm một lần trong năm vào ngày lễ cúng rừng, sau đó tuyệt đối không xuất hiện hay xâm phạm rừng cấm.

Đối với các khu vực rừng khác, người Dao Đỏ quy định rất rõ ràng, chỉ được nhặt nhạnh những sản phẩm phi gỗ. Ai muốn lấy gỗ rừng xây nhà phải đề xuất và nhận được sự chấp thuận của cả thôn bản.

Những quy định nghiêm ngặt về rừng, những quan niệm tâm linh tôn thờ rừng như những vị thần che chở cho bà con xuất phát từ thực tế rằng rừng cung cấp cho con người quá nhiều giá trị, từ củi đốt, hoa trái cho đến những vị thuốc quý.

Phục hồi rừng, bảo tồn rừng gắn liền với phục dựng và bảo tồn những nét văn hóa truyền thống độc đáo ấy theo cách không thể tách rời. Giá trị đó, theo bà Lành, nếu trong một xã hội văn minh, thị trường có đạo đức, cần được cộng đầy đủ vào trong giá trị của mỗi tín chỉ carbon rừng.

Không chỉ tín chỉ carbon rừng mà các loại tín chỉ carbon giảm phát thải và tín chỉ carbon kiểm soát và khống chế theo hạn ngạch cũng có nhiều giá trị ẩn chứa.

Đó là sức khỏe của người công nhân được cải thiện tại các nhà máy áp dụng biện pháp giảm nhẹ cường độ phát thải, là những minh triết nương tựa vào thiên nhiên trong các phương thức canh tác truyền thống khác nhau ở các lưu vực cảnh quan khác nhau, người nông dân luôn tôn trọng các đặc thù cảnh quan và thời tiết để ứng dụng thích nghi kiểu sinh kế của từng tộc người.

Cũng như ở nơi đô thị, đó là giá trị của người thu lượm đồng nát, ve chai trong hệ sinh thái tái chế phế liệu, hay hàm lượng công nghệ trong các dự án lưu giữ carbon công nghiệp.

Bà Lành bổ sung thêm một khâu quan trọng để tạo ra một tín chỉ carbon là xác định ô tiêu chuẩn vừa đảm bảo tính ngẫu nhiên và đại diện theo quy định của Bộ Nông nghiệp và môi trường, vừa phản ánh logic nương tựa và tương giao giữa các dòng năng lượng đi vào trong các ô tiêu chuẩn trên từng kiểu địa hình, độ cao, độ dốc và thảm thực vật.

Công việc kiểm đếm các thứ bậc về chu vi, đường kính, độ cao và thân hình khỏe mạnh, hay yếu ốm của số cây trên một ô tiêu chuẩn, tiến hành đo chu vi, chiều cao vút ngọn, đường kính, đánh dấu cây, ghi nhật ký điền giã, cân đo sinh khối tươi, sấy khô, nhập số liệu điền giã và công thức, phân tích, so sánh trữ lượng carbon trong sinh khối theo ký hiệu ô tiêu chuẩn theo các dòng năng lượng đi vào ô khác nhau, kiểm tra qua công nghệ AI, thuê chuyên gia, pháp nhân độc lập thẩm định và xác minh tính chính xác.

Đoạn sông Ngàn Phố tại Bảo tồn đa dạng sinh học đầu nguồn sông Ngàn phố (HEPA). Ảnh: Phạm Sơn.

Tại HEPA, bà Lành cho biết đã phối hợp với một số chuyên gia trong nước và quốc tế để xây dựng một quy trình kiểm kê tín chỉ carbon quả là quá công phu và chi tiết để có thể đưa ra giao dịch.

Quá trình thí điểm quy trình tại 310,7 ha rừng của HEPA tiêu tốn đến trên dưới 2 tỷ đồng, bao gồm cả xuất bản sách và hội thảo khoa học, cùng khoảng 2 năm trời ròng rã, vừa khảo sát thực địa và thực hiện các nghiên cứu lồng ghép nông dân nòng cốt, chuyên gia và cán bộ hậu cần.

Chi phí và công sức ấy, theo Nhà sáng lập HEPA, cũng cần được tính minh bạch và công bằng trong giá của mỗi tín chỉ carbon khi đưa lên sàn giao dịch.

Đừng đặt mình vào thế thua

“Chuyển nguyên tố carbon thành tín chỉ để giao dịch là một phi lý”, bà Lành nhấn mạnh với TheLEADER.

Theo bà Lành, carbon là nguyên tố quan trọng cấu tạo nên sự sống. Carbon tồn tại ở khắp mọi nơi trên trái đất, trong không khí, trong mọi tế bào hữu cơ và nhiều vật chất khác nữa.

Sáng tạo ra khái niệm “tín chỉ carbon”, bà Lành cho rằng con người đang biến thuộc tính tài nguyên của thiên nhiên trở thành thuộc tính tài sản để định giá và giao dịch trên thị trường như một loại hàng hóa là bất đắc dĩ.

Rất phi lý nhưng có lẽ cũng rất cần thiết, bởi trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang ở mức báo động, cần có những giải pháp, những động lực mạnh mẽ hơn thúc đẩy nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời qua đó, để thấu hiểu được ý nghĩa của rừng tự nhiên, sứ mệnh của người lâm dân trong các khu rừng.

Soi chiếu theo góc nhìn đó, mỗi tín chỉ carbon được quy đổi từ khả năng tích trữ carbon rừng tự nhiên đóng vai trò như một nút giảm tốc trên quá trình lao thẳng tới bờ vực của sự diệt vong cho con người trên Trái Đất.

Để thực hiện tốt vai trò đó, tín chỉ carbon rừng mưa nhiệt đới ở Việt Nam cần phát huy được hết giá trị thực, tiềm năng và cơ hội. Một trong những yếu tố quan trọng để làm được điều này, bà Lành một lần nữa nhấn mạnh, phải trả một mức giá tương ứng cho tất cả những giá trị hàm chứa trong mỗi tín chỉ carbon.

Đối với Việt Nam, việc định giá đúng tín chỉ carbon rừng mưa nhiệt đới còn giúp đất nước nắm thế chủ động trong thị trường tín chỉ carbon khu vực Đông Nam Á và thế giới. Ngược lại, bán rẻ tín chỉ carbon, chúng ta đang tự coi rẻ những giá trị đích thực và vai trò của quy trình giảm phát thải khí nhà kính của mình, trở thành bên bị động trong cuộc chơi với thị trường tín chỉ carbon toàn cầu.

Thực hiện: Phạm Sơn

Ngày 28/7/2026