(Emagazine) Hành trình kiến tạo và định hình trang phục của dân tộc Chứt

Trong bức tranh rực rỡ sắc màu của 54 dân tộc anh em trên dải đất hình chữ S, mỗi cộng đồng đều tự hào khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống riêng biệt, kết tinh từ lịch sử và bản sắc văn hóa ngàn đời.

Thế nhưng, ít ai biết rằng có một tộc người nơi đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, trong suốt nhiều thập kỷ, đã phải đối mặt với nỗi mặc cảm vì thiếu vắng một bộ trang phục của riêng mình. Đó là dân tộc Chứt.

Câu chuyện hành trình kiến tạo, định hình trang phục dân tộc Chứt được chia sẻ tại trưng bày chuyên đề “Không gian bảo tồn văn hóa và lan tỏa tri thức khoa học xã hội” tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội)

Hành trình đi tìm lại diện mạo văn hóa ấy, là công sức vất vả của TS. Bùi Thị Bích Lan cùng cộng sự và sự cố vấn tâm huyết của PGS.TS Lâm Bá Nam, đã tạo nên một câu chuyện đầy cảm xúc.

Dân tộc Chứt là một trong những dân tộc rất ít người ở Việt Nam, bao gồm 5 nhóm địa phương: Sách, Mày, Rục, A Rem và Mã Liềng.

Họ sinh sống chủ yếu ở khu vực Bắc Trung Bộ, tập trung tại các xã vùng sâu, biên giới của tỉnh Quảng Trị - nơi có điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

TS. Bùi Thị Bích Lan - Phó Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo học kể về hành trình khảo sát, kiến tạo, định hình trang phục cho đồng bào dân tộc Chứt

Sự nghiệt ngã của lịch sử và điều kiện sinh tồn khắc nghiệt đã khiến dân tộc Chứt rơi vào một tình cảnh hy hữu: là dân tộc duy nhất trong 54 dân tộc Việt Nam chưa có trang phục mang bản sắc văn hóa của riêng mình.

Tổ tiên người Chứt vốn sử dụng áo và khố làm từ vỏ cây rừng, lá rừng hoặc da động vật. Tuy nhiên, từ những năm 50-60 của thế kỷ trước, khi được bộ đội phát hiện trong các hang đá và đưa về định cư, những bộ áo vỏ cây dần mai một theo biến động thời gian.

Không còn trang phục vỏ cây, người Chứt rơi vào cảnh "vay mượn" văn hóa. Theo khảo sát của Viện Dân tộc học (nay là Viện Dân tộc học và Tôn giáo học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) vào tháng 10.2024, có tới 79% người Chứt sử dụng trang phục phổ thông của người Kinh, 12% dùng trang phục người Lào và hơn 4% dùng trang phục của người Khùa....

Mỗi khi tham gia các sự kiện văn hóa lớn hay hội lễ, cả chính quyền địa phương và đồng bào đều loay hoay, trăn trở không biết nên mặc gì để thể hiện diện mạo dân tộc mình.

PGS.TS Lâm Bá Nam khẳng định: Văn hóa không phải là thứ làm ra rồi cất trong tủ kính hay bảo tàng; 'bảo tàng sống' thực sự phải nằm trong lòng người và trong đời sống sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng

Sự mặc cảm, tự ti ấy chính là nỗi đau đáu của những người làm công tác văn hóa và là mong muốn thiết tha của bà con nơi đây.

Câu chuyện bắt đầu từ một cuộc điện thoại vào giữa năm 2024 giữa ông Mai Xuân Thành (khi đó là Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Quảng Bình cũ) và TS. Bùi Thị Bích Lan - Phó Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo học.

Câu hỏi đầy trăn trở từ phía lãnh đạo địa phương về việc làm thế nào để người Chứt có một bộ trang phục bằng vải đặc trưng đã đặt ra một thách thức chưa từng có tiền lệ cho giới nghiên cứu.

Với tư duy của một nhà khoa học nghiêm túc, TS. Bùi Thị Bích Lan khẳng định: "Việc này không thể làm tùy tiện hay vội vã, mà phải tiến hành một nghiên cứu bài bản, khoa học, cẩn trọng".

Để có thêm niềm tin, bà Lan đã tìm đến người thầy của mình - PGS.TS Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam.

GS.TS. Lê Văn Lợi - Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương trao đổi cùng PGS.TS Lâm Bá Nam về trang phục của dân tộc Chứt

Với sự khích lệ: "Đề tài này làm được và rất nên làm", hành trình định hình trang phục dân tộc Chứt chính thức bắt đầu dưới sự chủ trì của TS. Bùi Thị Bích Lan.

Để tìm ra lời giải cho bộ trang phục, nhóm nghiên cứu đã triển khai nhiệm vụ: "Nghiên cứu thực trạng, nhu cầu và định hình trang phục sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Chứt ở tỉnh Quảng Bình (cũ)".

Nhóm đã trực tiếp đến các huyện Minh Hóa, Tuyên Hóa và Bố Trạch để lắng nghe ý kiến của cư dân, đặc biệt là các già làng và người có uy tín.

Quan điểm xuyên suốt của TS. Bùi Thị Bích Lan và các cộng sự là: Cộng đồng là trung tâm. Đây không phải là một thiết kế áp đặt từ ý tưởng chủ quan của nhà nghiên cứu, mà là một quá trình "đồng sáng tạo" cùng người dân.

Kết quả khảo sát cho thấy những con số thực tế đầy giá trị.

Về chất liệu: Hơn 54% bà con mong muốn sử dụng vải công nghiệp để thuận tiện, số còn lại muốn vải dệt thủ công.

Về màu sắc: Tông màu đen, màu đất, nâu và xanh lá cây được đề xuất nhiều nhất. Đây là những màu sắc phản ánh sự gần gũi với thiên nhiên, gắn liền với đại ngàn Trường Sơn và các nghi lễ tín ngưỡng cầu may.

Về kiểu dáng: Phải đảm bảo sự hài hòa giữa yếu tố truyền thống (gợi nhớ áo vỏ cây) và tính thẩm mỹ, ứng dụng hiện đại.

Khách tham quan tìm hiểu trang phục của dân tộc Chứt tại trưng bày “Không gian bảo tồn văn hóa và lan tỏa tri thức khoa học xã hội” tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Quá trình này không hề dễ dàng khi nhóm nghiên cứu phải đối mặt với những tranh luận về nguy cơ "áp đặt văn hóa" hay "phát minh truyền thống". Nhưng bằng phương pháp tiếp cận nhân học dựa vào cộng đồng, mọi rào cản dần được tháo gỡ.

Đồng hành cùng TS. Bùi Thị Bích Lan, PGS.TS Lâm Bá Nam đã mang đến những định hướng sâu sắc về mặt học thuật và thực tiễn. Ông nhấn mạnh rằng, trách nhiệm của cơ quan nghiên cứu là phải vận dụng tri thức khoa học để giải quyết các vấn đề thực tế của đời sống.

Nhìn lại hành trình đã qua, PGS.TS Lâm Bá Nam xúc động chia sẻ về niềm hạnh phúc khi cùng bà con tạo nên những hoa văn lấy cảm hứng từ hình ảnh con chà vá trong hang đá ngày xưa - một biểu tượng gợi nhắc nguồn gốc lịch sử của người Chứt.

Theo ông, sự thành công lớn nhất không nằm ở bộ quần áo được trưng bày, mà ở tiếng thốt lên đầy tự hào của đồng bào: "Đây chính là của chúng tôi, nó phải như thế này".

PGS.TS Lâm Bá Nam khẳng định: "Văn hóa không phải là thứ làm ra rồi cất trong tủ kính hay bảo tàng; 'bảo tàng sống' thực sự phải nằm trong lòng người và trong đời sống sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng".

Khi người dân không chỉ mặc trang phục để "đi tiếp khách" mà còn tự bảo nhau dệt và may để mặc hằng ngày, đó chính là lúc văn hóa đã thực sự hồi sinh mạnh mẽ.

Trang phục của dân tộc Chứt là những màu sắc phản ánh sự gần gũi với thiên nhiên, gắn liền với đại ngàn Trường Sơn và các nghi lễ tín ngưỡng cầu may

Kết quả nghiên cứu được Hội đồng nghiệm thu đánh giá Xuất sắc và nhanh chóng được chuyển hóa thành thực tiễn. Cuối tháng 12.2025, một sự kiện lịch sử đã diễn ra tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT Quảng Trị: Sở VHTTDL tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ giao nhận hơn 600 bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng cho đồng bào dân tộc Chứt tại 6 xã phía tây của tỉnh.

Hình ảnh đồng bào Chứt tự tin khoác lên mình bộ trang phục mang tông màu của đất, của rừng, với những đường nét vừa cổ xưa vừa hiện đại, đã trở thành khoảnh khắc xúc động nhất đối với TS. Bùi Thị Bích Lan cùng các cộng sự.

Không dừng lại ở việc cấp phát, các tổ chức quốc tế như UNESCO và Craft Link cũng đã vào cuộc, hỗ trợ đào tạo kỹ năng cắt may cho người dân.

Hướng đi này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế bền vững, gắn kết văn hóa với du lịch cộng đồng tại địa phương.

Việc định hình thành công trang phục dân tộc Chứt là minh chứng sống động cho mô hình liên kết giữa cơ quan khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng chủ thể.

Như lời nhấn mạnh của PGS.TS Nguyễn Văn Minh - Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo học trong Tọa đàm Ứng dụng kết quả nghiên cứu Dân tộc học/Nhân học vào thực tiễn Câu chuyện trang phục dân tộc Chứt ở Quảng Trị: “Nhiệm vụ đã đáp ứng được hai yêu cầu cốt lõi là phù hợp nguyện vọng của dân và thể hiện được bản sắc chung của cả 5 nhóm địa phương của dân tộc Chứt (Sách, Mày, Rục, A Rem, Mã Liềng).

Trang phục của dân tộc Chứt được giới thiệu tới công chúng tại trưng bày “Không gian bảo tồn văn hóa và lan tỏa tri thức khoa học xã hội” tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Bộ trang phục mới không chỉ là một món đồ mặc, mà là một biểu tượng văn hóa giúp khẳng định bản sắc riêng, tăng cường sự gắn kết tộc người và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc”.

Sau nhiều thập kỷ "khuất lấp" giữa bức tranh đa dạng của các dân tộc anh em, giờ đây, người Chứt đã có thể tự hào bước ra thế giới với trang phục của chính mình, tự tin viết tiếp chương mới cho lịch sử văn hóa của dân tộc mình giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ.

Việc định hình thành công trang phục của dân tộc Chứt nằm trong khuôn khổ nhiệm vụ “Khôi phục, bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số có dân số ít người” (thuộc Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”) của Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị), Viện Dân tộc học (nay là Viện Dân tộc học và Tôn giáo học) đã chủ trì thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ (cấp Sở) “Nghiên cứu, đề xuất mẫu trang phục của dân tộc Chứt ở tỉnh Quảng Bình” năm 2024.

Các nhà nghiên cứu của Viện cùng một số nhà bảo tàng học của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã áp dụng phương pháp điền dã dân tộc học và cách tiếp cận dựa vào cộng đồng để tiến hành nghiên cứu tại 5 nhóm địa phương của dân tộc Chứt (Sách, Mày, Rục, A Rem, Mã Liềng) ở tỉnh Quảng Trị.

Trên cơ sở lý luận khoa học và thực tiễn kết hợp với tham vấn ý kiến người dân, kết quả của nhiệm vụ đã thiết kế thành công hai bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng cho nam và nữ người Chứt ở tỉnh Quảng Trị với sự thống nhất cao của người dân cũng như chính quyền địa phương.

HUY AN: thiết kế: MẠNH LÊ