Gia Lai 'đánh thức' kho tư liệu Phật giáo Thập Tháp

Ngày 4/4, tại tỉnh Gia Lai, Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Trường Đại học Quy Nhơn tổ chức hội thảo khoa học “Di sản tư liệu chùa Thập Tháp: hiện trạng, giá trị và triển vọng”, quy tụ nhiều nhà nghiên cứu, chuyên gia trong lĩnh vực Hán Nôm, Phật học và văn hóa.

TS Nguyễn Tô Lan - Chủ nhiệm đề tài, báo cáo đề dẫn.

Hội thảo thuộc kế hoạch thực hiện Đề tài khoa học và công nghệ cấp tỉnh mã số 02- 05-2024: “Nghiên cứu giá trị và đề xuất phương án bảo tồn, phát huy di sản tư liệu bộ Đại tạng kinh Gia Hưng và mộc bản ở chùa Thập Tháp, góp phần phục vụ phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai)”, do TS Nguyễn Tô Lan làm Chủ nhiệm đề tài; Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam làm Tổ chức chủ trì.

Theo TS Nguyễn Tô Lan - Chủ nhiệm đề tài, di sản tư liệu chùa Thập Tháp không chỉ là tài sản của một cơ sở tôn giáo, mà là một phần của ký ức văn hóa dân tộc, chứa đựng tri thức, tư tưởng và đời sống tinh thần kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Điểm nổi bật nhất của di sản tư liệu tại chùa Thập Tháp chính là bộ Đại tạng kinh Gia Hưng - một trong những bộ kinh điển Phật giáo quy mô lớn còn được bảo tồn tương đối đầy đủ tại Việt Nam. Theo kết quả khảo sát, bộ kinh gồm khoảng 1.377 tập, thuộc 479 bộ, với hơn 4.800 quyển, bao trùm các hệ thống kinh, luật, luận và ngữ lục.

TS Nguyễn Huỳnh Huyện - Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Gia Lai, trình bày tham luận tại hội thảo.

“Trong bối cảnh nhiều thư tịch Phật giáo đã bị thất tán qua các biến động lịch sử, việc còn lưu giữ được một bộ Đại tạng kinh với quy mô và cấu trúc như vậy được đánh giá là hiếm có. Giá trị của bộ kinh không chỉ nằm ở phương diện tôn giáo, mà còn mở ra nguồn tư liệu quan trọng cho các ngành Hán Nôm học, lịch sử tư tưởng, văn hóa học và nghiên cứu giao lưu Đông Á”, TS Nguyễn Tô Lan khẳng định.

Song song với hệ thống kinh điển, hội thảo cũng dành sự quan tâm đặc biệt đến kho mộc bản tại chùa Thập Tháp, với hơn 800 ván khắc có niên đại từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Đây là bằng chứng trực tiếp về một truyền thống in ấn, lưu hành và truyền bá kinh điển từng tồn tại bền bỉ tại miền Trung.

Từ góc nhìn lịch sử, các tham luận cho thấy sự hiện diện của bộ Gia Hưng tạng gắn liền với quá trình phục hưng Phật giáo Đàng Trong từ thế kỷ XVII, khi các dòng thiền từ Trung Hoa, đặc biệt là thiền phái Lâm Tế, phát triển mạnh tại miền Trung. Trong tiến trình đó, Bình Định cũ (nay là tỉnh Gia Lai) không chỉ là nơi tiếp nhận, mà còn là một trung tâm lưu giữ và truyền bá kinh điển.

TS Võ Minh Hải - Khoa Khoa học xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Quy Nhơn, trình bày tham luận.

ThS Nguyễn Đình Hưng - Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, trình bày tham luận.

Ở chiều ngược lại, việc bộ kinh được bảo tồn liên tục qua hơn ba thế kỷ cũng cho thấy chùa Thập Tháp từng là một không gian học thuật Phật giáo, nơi kinh điển được giảng dạy, sao lục và lan tỏa ra đời sống cộng đồng.

Tuy nhiên, bên cạnh giá trị nổi bật, hội thảo cũng chỉ ra những thách thức hiện hữu trong công tác bảo tồn. Dù tình trạng vật lý của kinh sách và mộc bản cơ bản còn ổn định, nguy cơ xuống cấp theo thời gian vẫn hiện hữu, trong khi điều kiện bảo quản chuyên sâu còn hạn chế.

Đáng chú ý, công tác kiểm kê, phân loại và chuẩn hóa dữ liệu chưa đồng bộ, gây khó khăn cho nghiên cứu và khai thác. Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu và tăng cường kết nối liên ngành được xem là yêu cầu cấp thiết, song mức độ triển khai hiện vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Từ thực tiễn đó, nhiều ý kiến tại hội thảo đề xuất một hướng tiếp cận mới: chuyển di sản từ trạng thái “lưu giữ” sang “phát huy”. Theo đó, bảo tồn không chỉ dừng ở gìn giữ vật thể, mà cần gắn với khai thác giá trị phục vụ nghiên cứu, giáo dục và phát triển kinh tế - văn hóa địa phương.

PGS.TS Nguyễn Hữu Xuân - Giảng viên cao cấp Trường Đại học Quy Nhơn, thảo luận tại hội thảo.

Ông Trương Ngọc Phong - Phó trưởng Phòng Khoa học và Đổi mới sáng tạo, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai, trao đổi tại hội thảo.

Trong cách tiếp cận này, di sản tư liệu chùa Thập Tháp có thể trở thành một nguồn lực mới, góp phần khẳng định lại vai trò của Gia Lai trong không gian văn hóa Phật giáo khu vực, đồng thời mở ra những liên kết với du lịch và công nghiệp văn hóa.

Hội thảo bước đầu đã phác thảo bức tranh tương đối toàn diện về hiện trạng, giá trị và định hướng của di sản tư liệu chùa Thập Tháp. Quan trọng hơn, đây được xem là điểm khởi đầu cho một tiến trình dài lâu, nơi di sản không chỉ được gìn giữ, mà từng bước được “đánh thức” như một nguồn lực cho phát triển.