Giải ngân vốn Chương trình mục tiêu quốc gia: Đòn bẩy thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng

Nguồn lực lớn đã sẵn sàng, nhưng dòng vốn vẫn “chảy chậm”

Trong bối cảnh quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, nếu không có những chính sách điều tiết kịp thời, khoảng cách phát triển giữa các vùng miền sẽ tiếp tục gia tăng. Chính vì vậy, các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) được coi là “đòn bẩy” đưa xã hội phát triển, bảo đảm mọi người dân đều được hưởng lợi từ tăng trưởng kinh tế.

Theo kế hoạch, năm 2026, tổng nguồn vốn ngân sách trung ương bố trí cho các CTMTQG khoảng 35.000 tỷ đồng, trong đó 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư phát triển và 10.000 tỷ đồng chi thường xuyên. Đây là nguồn lực lớn, tập trung cho 3 chương trình trọng điểm: Xây dựng nông thôn mới; giảm nghèo bền vững; phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Các chương trình mục tiêu quốc gia được coi là “đòn bẩy” đưa xã hội phát triển. Ảnh: Đức Thanh

Tuy nhiên, việc “khơi thông” dòng vốn này trong những tháng đầu năm vẫn chưa như kỳ vọng. Theo Bộ Tài chính, đến hết tháng 2/2026, tiến độ giải ngân vốn các CTMTQG vẫn ở mức thấp; riêng nguồn vốn kéo dài từ năm trước mới đạt khoảng 3,8% kế hoạch.

Điều này cho thấy, dù nguồn lực đã được bố trí, nhưng khâu tổ chức thực hiện vẫn là “nút thắt” lớn nhất. Thực tiễn nhiều năm qua đã chứng minh, tiến độ giải ngân của cả năm phụ thuộc rất lớn vào kết quả của quý I. Nếu chậm ngay từ đầu, áp lực dồn vào cuối năm sẽ rất lớn, không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ mà còn làm giảm hiệu quả sử dụng vốn.

Địa phương chủ động khơi thông dòng vốn

Theo tổng hợp của Bộ Tài chính, trong 2 tháng đầu năm 2026, một số địa phương như Điện Biên, Lai Châu, Hà Tĩnh, Cà Mau… đã có tiến độ giải ngân khả quan so với bình quân chung cả nước. Điểm chung là các địa phương này đều chú trọng vào việc tháo gỡ vướng mắc ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư, đặc biệt là phân bổ vốn sớm, giao kế hoạch chi tiết và lựa chọn danh mục dự án có khả năng triển khai ngay.

Đáng chú ý, tại Sơn La - một trong những địa bàn trọng điểm triển khai CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tỷ lệ giải ngân trên 70% kế hoạch trong năm 2025 đã tạo nền tảng quan trọng để địa phương thực hiện kế hoạch vốn năm 2026 với nhiều thuận lợi.

Bước sang năm 2026, tỉnh Sơn La tiếp tục yêu cầu các huyện, xã hoàn thiện thủ tục đầu tư sớm, ưu tiên các dự án có đủ điều kiện triển khai và đẩy nhanh tiến độ giải ngân ngay từ quý I, tránh tình trạng dồn vốn vào cuối năm.

Tại Nghệ An, theo báo cáo của địa phương, tỉnh đã sớm hoàn thành việc giao kế hoạch vốn các CTMTQG cho từng huyện, xã, đồng thời rà soát danh mục dự án, ưu tiên các công trình có thể triển khai ngay. Tỉnh cũng tăng cường kiểm tra tiến độ, gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả giải ngân.

Còn Quảng Nam đã lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn khi đồng thời tháo gỡ vướng mắc về thủ tục đầu tư và giải phóng mặt bằng. Cùng với đó, địa phương đẩy mạnh lồng ghép nguồn lực giữa các chương trình, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và cải thiện tiến độ giải ngân.

Cũng theo báo cáo của Bộ Tài chính, hiện vẫn còn khoảng 20 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới mức bình quân, thậm chí có nơi chưa giải ngân đáng kể. Điều này cho thấy những “điểm nghẽn” quen thuộc như chậm phân bổ chi tiết, vướng thủ tục đầu tư, khó khăn trong giải phóng mặt bằng… vẫn chưa được xử lý triệt để.

Thực tế cho thấy, cùng một cơ chế nhưng kết quả giải ngân giữa các địa phương có sự phân hóa rõ rệt. Yếu tố quyết định không chỉ nằm ở nguồn lực, mà chính là mức độ chủ động, quyết liệt trong tổ chức thực hiện.

Gỡ nút thắt, tăng tốc trong những tháng tới

Việc đẩy nhanh giải ngân vốn CTMTQG không chỉ mang ý nghĩa hoàn thành chỉ tiêu tài chính, mà còn tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng đến phát triển kinh tế - xã hội.

Trước hết, đó là cải thiện hạ tầng nông thôn. Khi các công trình giao thông, trường học, trạm y tế được hoàn thành sớm, điều kiện sống của người dân được nâng cao rõ rệt.

Bên cạnh đó, hệ thống hạ tầng được cải thiện giúp giảm chi phí vận chuyển, kết nối thị trường, tạo điều kiện tiêu thụ nông sản. Đây là yếu tố then chốt giúp nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn.

Đặc biệt, khi nguồn vốn được giải ngân kịp thời, các chương trình hỗ trợ sản xuất, đào tạo nghề, phát triển hợp tác xã… sẽ được triển khai đồng bộ, góp phần tạo sinh kế bền vững và thay đổi tư duy sản xuất của người dân.

Do đó, để bảo đảm hoàn thành mục tiêu cả năm cũng như để các CTMTQG phát huy hiệu quả, theo các chuyên gia kinh tế, khâu tổ chức thực hiện rất cần phải quyết liệt hơn nữa, gắn trách nhiệm cụ thể với từng cấp, từng ngành, đồng thời tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong giải ngân.

Đặc biệt theo chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long, năm 2026 là năm bản lề của giai đoạn 2026 - 2030. Với nguồn lực đã được bố trí, vấn đề cốt lõi không còn là việc “có vốn hay không”, mà là vốn có được đưa vào cuộc sống kịp thời hay không.

Ông Long nhấn mạnh, nếu giải ngân được đẩy nhanh ngay từ đầu năm, các công trình hạ tầng sẽ sớm hoàn thành, các mô hình sinh kế sẽ sớm được triển khai, từ đó rút ngắn khoảng cách giữa thành thị và nông thôn một cách thực chất. Ngược lại, nếu dòng vốn tiếp tục “tắc nghẽn”, không chỉ làm giảm hiệu quả đầu tư mà còn kéo dài tình trạng chênh lệch phát triển giữa các vùng miền.

Bởi vậy, đẩy nhanh giải ngân vốn CTMTQG ngay từ những tháng đầu năm không chỉ là yêu cầu kỹ thuật trong điều hành ngân sách, mà còn là điều kiện tiên quyết để các chương trình này thực sự trở thành “đòn bẩy” phát triển bao trùm, bền vững.

Vân Hà