Giải sách quốc gia: Không nên dừng ở vinh danh

Học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú và Tiểu học Trà Leng đọc sách tại thư viện. Ảnh: HUỲNH VĂN TRUYỀN

Được lựa chọn từ hàng nghìn ấn phẩm nổi bật trong đời sống xuất bản, được chọn lọc thẩm định công phu qua nhiều vòng chấm bởi hội đồng giám khảo các chuyên gia, các nhà nghiên cứu, các tác phẩm được trao giải phần nào phản ánh diện mạo đời sống tri thức trải rộng theo nhiều lĩnh vực từ lịch sử, khảo cổ, văn hóa, khoa học tự nhiên đến giáo dục, thiếu nhi, y học, biển đảo hay văn hóa xã hội.

Sau vinh danh, sách đi về đâu?

Tính đến giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII vừa được trao ngày 8/3/2026, đến nay giải thưởng đã vinh danh khoảng 288 cuốn sách, bộ sách và công trình xuất bản có giá trị. Sau gần một thập niên hình thành, Sách Quốc gia đã dần trở thành giải thưởng chính thức quan trọng nhất của ngành xuất bản Việt Nam.

Tuy nhiên, giải thưởng Sách Quốc gia hiện vẫn thiên nhiều về chức năng “vinh danh”, trong khi sức lan tỏa xã hội còn khá hạn chế.

Một thực tế là, thông tin về các cuốn sách dường như rộ lên trong đợt trao giải rồi sau đó nhanh chóng chìm đi giữa các đợt sóng thông tin mới. Đời sống lâu dài của những ấn phẩm đoạt giải Sách Quốc gia dựa hoàn toàn vào năng lực truyền thông của các đơn vị xuất bản.

Hầu như chưa thấy sự tham gia của một thiết chế nhà nước nào trong việc lưu giữ và phổ biến các ấn phẩm đó, thậm chí thông tin về các tác phẩm cũng không được lưu trữ có hệ thống trên một nền tảng chung nào.

Con đường đưa giá trị nội dung của các cuốn sách vào đời sống dường như còn rất xa xôi, và tôi tự hỏi: bao nhiêu tác phẩm trong số đó được đưa vào hệ thống thư viện công, bao nhiêu học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu chưa nói đến xa hơn là những người dân ở những xã, tỉnh xa xôi có cơ hội biết đến và tiếp cận, và bao nhiêu cuốn sách được giới thiệu, được khuyến đọc để trở thành một phần trong đời sống?

Và rõ ràng, giải thưởng Sách Quốc gia hầu như chưa trở thành một phần của danh mục đọc tham khảo chính thức ở các trường học. Đây sẽ là những câu hỏi cần trả lời nếu muốn giải Sách Quốc gia trở thành một thiết chế văn hóa có thực chất, có đóng góp và có sức sống lâu dài.

Thư viện công là một thiết chế quan trọng trong việc xây dựng và hỗ trợ văn hóa đọc cộng đồng, nhưng trên thực tế hệ thống này vẫn còn nhiều khoảng trống.

Đặc biệt, hệ thống thư viện công chưa có một “danh mục tri thức cốt lõi” chung ở cấp quốc gia để định hướng việc lựa chọn sách. Vì thiếu chuẩn giá trị và cơ chế thẩm định chất lượng đủ mạnh, nhiều thư viện vẫn bổ sung sách theo tính thời vụ hoặc nhu cầu ngắn hạn của thị trường.

Điều này khiến chất lượng vốn sách giữa các địa phương rất chênh lệch và thiếu các tác phẩm nền tảng về lịch sử, khoa học, giáo dục công dân hay tư duy hiện đại. Muốn xây dựng xã hội học tập thực sự, Việt Nam cần một danh mục sách cốt lõi quốc gia cho thư viện công và thư viện trường học như một phần của hạ tầng tri thức chung.

Trong bối cảnh ấy, việc hình thành “Tủ sách giải Sách Quốc gia” trong hệ thống thư viện công có thể là một bước đi nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn.

Nếu được tổ chức tốt, tủ sách giải Sách Quốc gia có thể trở thành danh mục đọc nền tảng cho cộng đồng, bộ sưu tập tri thức chuẩn cho thư viện. Trong ảnh: Thư viện Khoa học tổng hợp Đà Nẵng - điểm đến yêu thích của rất nhiều học sinh trên địa bàn thành phố. Ảnh: NGỌC HÀ

Chỉ thị 04-CT/TW và những đòn bẩy mới

Toàn bộ tác phẩm từng đoạt giải thưởng Sách Quốc gia từ lần thứ nhất đến nay có thể được tập hợp thành một bộ sưu tập chuẩn. Từ đó, xây dựng cơ chế đưa các đầu sách này vào: thư viện cấp tỉnh, thiết chế văn hóa cấp xã, trung tâm học tập cộng đồng, thư viện trường học, không gian đọc công cộng.

Ở cấp tỉnh, thư viện công có thể xây dựng bộ sưu tập đầy đủ, cập nhật thường niên, đi kèm không gian giới thiệu, mã QR tra cứu, dữ liệu số, hoạt động khuyến đọc hoặc tọa đàm chuyên đề.

Ở cấp xã, không nhất thiết phải có toàn bộ gần 300 đầu sách. Có thể lựa chọn các danh mục cốt lõi theo từng nhóm. Điều quan trọng là biến giải thưởng Sách Quốc gia từ một sự kiện thường niên thành một nguồn tri thức sống.

Nếu được tổ chức tốt, Tủ sách giải Sách Quốc gia có thể trở thành danh mục đọc nền tảng cho cộng đồng, bộ sưu tập tri thức chuẩn cho thư viện, công cụ hỗ trợ nhà trường, dữ liệu cho thư viện số, nền tảng cho các chương trình đọc sách. Điều đó giúp dần hình thành một nền tảng tri thức cốt lõi chung và xuyên suốt.

Từ góc nhìn chính sách, ý tưởng này khá phù hợp với tinh thần của Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2025 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Trong chỉ thị này, Ban Bí thư nhấn mạnh yêu cầu: phát triển văn hóa đọc, nâng cao chất lượng xuất bản, xây dựng xã hội học tập và “nâng tầm giải thưởng Sách Quốc gia”.

Rõ ràng, việc mỗi ấn phẩm đoạt giải Sách Quốc gia được đặt hàng in và đưa vào hệ thống thư viện sẽ mang lại lợi ích và động lực cho tất cả các bên: Độc giả từ các địa phương đến các thành phố được hưởng lợi vì có cơ hội tiếp cận với một tủ sách đã được chọn lọc, thẩm định, được khẳng định giá trị qua các vòng thẩm định là hội đồng chấm giải; các tác giả, các đơn vị xuất bản có thêm động lực vì không có sự tôn vinh nào bằng việc các cuốn sách được đặt hàng và được đọc, được phát huy giá trị trong đời sống xã hội. Với các thư viện, cũng với nguồn ngân sách đã có, thư viện có thể có được tủ sách giá trị làm cốt lõi trong hệ thống của mình.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh người trẻ ngày càng bị cuốn vào các nội dung ngắn và thiếu khả năng đọc sâu. Một xã hội mất dần năng lực đọc sâu cũng sẽ dần mất đi năng lực suy nghĩ sâu.

Trong những năm gần đây, Việt Nam nói nhiều đến kinh tế tri thức, chuyển đổi số và công nghiệp văn hóa. Nhưng sẽ rất khó để xây dựng một xã hội sáng tạo nếu không có nền tảng về tri thức, trong đó thói quen đọc sách có nội dung giá trị, nền tảng đóng vai trò cốt yếu.

Và cũng sẽ rất khó để hình thành một nền đọc bền vững nếu những cuốn sách có giá trị nhất của đời sống xuất bản quốc gia không đến được với cộng đồng.

Nếu đường sá, cầu cống và hạ tầng số là nền tảng của tăng trưởng kinh tế, thì sách, thư viện và hệ thống đọc chính là hạ tầng mềm của một xã hội học tập.