Giếng cổ Gio An, mạch chảy ngàn năm

Độc đáo hệ thống giếng cổ

Xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị, nơi đây nổi tiếng với đá bazan hay còn được gọi là đá mồ côi. Đá nằm rải rác trong vườn nhà dân, đá làm tường rào, đá được xếp thành đống để chẻ ra làm vật liệu xây dựng.

Một góc giếng Bà - Ảnh: T.T

Không chỉ đá trên bề mặt mà dưới lòng đất cũng là tầng tầng, lớp lớp đá bazan. Cũng chính từ dưới những lớp đá dày đặc này đã tạo nên một hệ thống mạch nước ngầm quý giá. Bằng sự tinh tế của bàn tay, khối óc của những cư dân xưa, mạch nước từ lòng đất được dẫn dắt thành hệ thống dẫn thủy, giếng nước độc đáo và tồn tại cho đến ngày nay.

Rải rác ở địa phận các thôn thuộc xã Cồn Tiên, giếng cổ đa phần nằm ở chân những quả đồi đất đỏ bazan. Hệ thống công trình khai thác nước cổ này được coi là của người Chăm hoặc xây dựng theo kỹ thuật Chăm. Theo nhà nghiên cứu sử học, tiến sĩ Nguyễn Khắc Thái, sự tồn tại của hệ thống giếng cổ Gio An đã thể hiện tài năng của người Chăm trong việc phát hiện những mạch nước không bao giờ cạn, để chế tác thành những công trình giếng cổ độc đáo.

Người dân thu hoạch rau liệt - Ảnh: T.T

Về cách thức xây dựng của hệ thống giếng cổ, khác với kiểu đào giếng thẳng đứng thường thấy, những cư dân từ thời xa xưa đã khéo léo tận dụng mạch nước ở chân đồi bazan. Họ xếp đá thành từng bờ kè, tạo nên bể lắng để giữ nước trong, rồi dẫn nước qua những chiếc máng hẹp bằng đá. Cách làm ấy khiến nước chảy ra tự nhiên, êm đềm quanh năm, hè thì mát, đông lại ấm và quan trọng nhất là chưa bao giờ cạn. Ông Nguyễn Hữu Thọ, thôn An Hướng, xã Cồn Tiên, cho biết nước của giếng cổ từ bao đời nay luôn trong vắt, không có mùi, được cư dân trong vùng sử dụng hằng ngày.

Theo các nhà khảo cổ, hệ thống giếng cổ Gio An có niên đại khoảng 1.800 năm hoặc còn xa hơn. Từ người Chăm đến người Việt, trải qua thời gian tạo lập và kế thừa sử dụng, những công trình khai thác nước cổ ở Quảng Trị đã trở thành một trong những sản phẩm văn hóa đặc sắc, độc đáo, thể hiện lối ứng xử khôn khéo, thông minh của con người trước thiên nhiên.

Xứ sở rau liệt nổi tiếng

Từ xưa đến nay, dù thời tiết khô hạn đến đâu, nước trong hệ thống giếng cổ vẫn không bao giờ cạn. Chính những dòng nước trong lành từ giếng cổ đã tạo nên một vùng rau độc đáo, đó là cánh đồng rau liệt hay còn gọi là xà lách xoong xanh mướt trải dài theo dòng chảy từ giếng cổ tuôn ra.

Giếng Trạng - Ảnh: T.T

Loài rau này chỉ bám ít rễ vào đất, còn lại sinh trưởng hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn nước. Cây rau liệt ưa sạch sẽ, không sống chung với nước bẩn, phân bón, thuốc trừ sâu. Chỉ có những nơi nguồn nước trong mát từ lòng đất chảy ra như ở Gio An mới mọc lên loại rau sạch và mang lại hiệu quả kinh tế cao cho cư dân vùng đất này.

“Mùa rau thường kéo dài khoảng 4-5 tháng trong một năm, tùy theo thời tiết. Đầu vụ, chúng tôi lấy gốc rau còn sót lại từ vụ trước để nhân giống rồi rau phát triển tự nhiên cho đến hết vụ. Khoảng 15-20 ngày, rau được cắt một lần”, chị Lê Thị Hương, thôn An Hướng, xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị cho biết.

Giếng cổ Gio An không chỉ đơn thuần là công trình thủy lợi cung cấp nguồn nước trong lành mà còn là không gian sinh hoạt chung, nơi người lớn trò chuyện, trẻ con nô đùa, đây cũng là nơi gắn kết cộng đồng làng quê qua những nếp sống mộc mạc. Hệ thống giếng cổ ở Gio An là minh chứng cho lối ứng biến thông minh của con người trước thiên nhiên, nhằm khai thác tối đa tiềm năng, lợi thế của vùng đất.

Du khách đến thăm giếng cổ Gio An - Ảnh: T.T

Với những giá trị lịch sử, văn hóa độc đáo, gắn liền với đời sống cư dân cũng như những giá trị khảo cổ, năm 2001, hệ thống giếng cổ Gio An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Trong những năm qua, bằng các nguồn kinh phí, địa phương đã đầu tư tu sửa, tôn tạo các giếng Đào, giếng Trạng, giếng Máng, giếng Gai nhằm phục vụ sinh hoạt của người dân và khai thác du lịch cộng đồng.

Trải qua thời gian, hệ thống giếng cổ Gio An vẫn luôn gắn liền với đời sống cư dân địa phương. Sự tồn tại của hệ thống dẫn thủy độc đáo này không chỉ ghi dấu ấn của nhiều thế hệ cư dân, mà còn minh chứng cho giá trị hữu dụng, bền vững vì mục đích phục vụ đời sống con người cho đến tận hôm nay.