Giữ dòng chảy nghệ thuật truyền thống Khmer ở Ô Lâm

Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer giai đoạn 2026 - 2030 được kỳ vọng tạo thêm động lực để những làn điệu, tiếng nhạc, điệu múa và nghệ thuật sân khấu truyền thống tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.

Đội văn nghệ ngũ âm ấp Phước Lợi biểu diễn tại buổi họp mặt Tết Chôl Chnăm Thmây 2026 tại UBND xã Ô Lâm

Kho tàng nghệ thuật giữa phum sóc

Là địa bàn có hơn 65% dân số là đồng bào Khmer, xã Ô Lâm sở hữu kho tàng văn hóa, nghệ thuật dân gian phong phú, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Từ nhạc ngũ âm, múa dân gian, hát dân ca đến sân khấu Dì Kê, Chhay-dăm và các trò chơi dân gian truyền thống..., mỗi loại hình đều mang trong mình những giá trị đặc sắc, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của đồng bào Khmer.

Trên địa bàn có 3 loại hình được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gồm: Nghệ thuật trình diễn dân gian Chhay-dăm; Nghệ thuật sân khấu Dì Kê và Nghệ thuật khắc chữ trên lá Buông.

Từ những điệu múa dân gian uyển chuyển, tiếng nhạc ngũ âm rộn rã lúc trầm, lúc bổng đến những màn trình diễn sân khấu Dì Kê độc đáo, tất cả đã hòa quyện, tạo nên dòng chảy văn hóa bền bỉ trong đời sống tinh thần của đồng bào Khmer nơi đây.

Các lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sen Dolta, Ok Om Bok hằng năm cũng là dịp để những giá trị văn hóa, nghệ thuật dân gian được thực hành, trình diễn và trao truyền. Trong không gian phum sóc, chùa Khmer không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là địa điểm gắn kết cộng đồng, nơi nhiều giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và phát huy.

Nhờ sự quan tâm của các cấp ủy Đảng, chính quyền, sự đồng hành của các vị sư sãi, ta à cha, nghệ nhân và người dân, công tác bảo tồn văn hóa truyền thống tại Ô Lâm thời gian qua đã đạt được những kết quả tích cực.

Tuy nhiên, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội, việc bảo tồn nghệ thuật truyền thống cũng đang đặt ra không ít vấn đề cần quan tâm.

Câu lạc bộ Dì kê xã Ô Lâm biểu diễn trong buổi tổng kết hoạt động của Câu lạc bộ

Trăn trở từ những phum sóc

Sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện truyền thông, các loại hình giải trí hiện đại và nền tảng số đang làm thay đổi thị hiếu, nhu cầu hưởng thụ văn hóa của một bộ phận giới trẻ. Bên cạnh đó, nhiều thanh thiếu niên trong độ tuổi lao động rời địa phương đi học tập, làm việc, khiến lực lượng kế thừa để học tập, thực hành và biểu diễn nghệ thuật truyền thống ngày càng thiếu hụt.

Nguồn kinh phí dành cho hoạt động văn hóa quần chúng còn hạn chế; cơ sở vật chất, trang thiết bị, đạo cụ phục vụ luyện tập và biểu diễn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu. Một số bài bản cổ của nhạc ngũ âm, nghệ thuật sân khấu truyền thống và kỹ năng thực hành của một số loại hình đang đứng trước nguy cơ mai một nếu không được quan tâm bảo tồn, truyền dạy thường xuyên.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu không chỉ giữ lại những gì đang có mà phải tạo được môi trường để di sản tiếp tục được thực hành, sáng tạo và trao truyền trong cộng đồng.

Nhiều học sinh tham gia bảo tồn nghệ thuật truyền thống của đồng bào Khmer ở xã Ô Lâm

Mục tiêu cụ thể cho giai đoạn 2026 - 2030

Trước yêu cầu đó, UBND xã Ô Lâm đã ban hành Kế hoạch số 193/KH-UBND triển khai Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer trên địa bàn giai đoạn 2026 - 2030.

Mục tiêu chung của Đề án là bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer; gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong giai đoạn 2026 - 2030, địa phương đặt ra những mục tiêu cụ thể như: rà soát, thống kê và lập danh mục các loại hình nghệ thuật truyền thống trên địa bàn; duy trì từ 1 đến 2 đội văn nghệ Khmer hoạt động thường xuyên; tổ chức từ 2 đến 3 lớp truyền dạy nhạc ngũ âm và múa dân gian Khmer cho thanh thiếu niên; hằng năm tổ chức các chương trình giao lưu văn nghệ quần chúng nhân dịp lễ, tết cổ truyền và phối hợp tham gia các hội thi, hội diễn cấp tỉnh.

Đặc biệt, địa phương từng bước thực hiện số hóa, lưu giữ tư liệu về âm thanh, hình ảnh, trang phục, nhạc cụ và các loại hình nghệ thuật truyền thống, góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ lâu dài cho công tác bảo tồn và phát huy di sản.

Một trong những hoạt động cụ thể được triển khai mới đây là vào trung tuần tháng 9.2026, UBND xã Ô Lâm phối hợp với Bảo tàng tỉnh An Giang, Câu lạc bộ Dì Kê xã Ô Lâm và Ban Trị sự chùa Sre Bưng tổ chức trình diễn nghệ thuật sân khấu Dì Kê.

Chương trình nằm trong hoạt động khảo sát, sưu tầm, kiểm kê và tư liệu hóa di sản, thực hiện Đề án “Quản lý, bảo vệ và phát huy Nghệ thuật Sân khấu Dì Kê của người Khmer xã Ô Lâm, tỉnh An Giang”.

Bà Néang Sâm Bô, Phó Chủ tịch UBND xã Ô Lâm, cho biết Nghệ thuật sân khấu Dì Kê của đồng bào Khmer đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Hoạt động trình diễn, giao lưu với các nghệ nhân là dịp để cộng đồng cùng nhìn lại giá trị của loại hình nghệ thuật này, đồng thời bổ sung tư liệu phục vụ công tác bảo tồn.

Các câu lạc bộ đã thu hút được nhiều thành viên tham gia vào sinh hoạt, phục vụ người dân

Tại đêm diễn, các vị sư sãi, ta à cha và đông đảo bà con có dịp giao lưu với nghệ nhân Néang Kunl Thia, người có hơn 20 năm gắn bó với nghệ thuật Dì Kê. Những chia sẻ về quá trình học nghề, thực hành và gìn giữ nghệ thuật truyền thống đã góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về giá trị của di sản.

Hoạt động không chỉ phục vụ công tác sưu tầm, lưu giữ hình ảnh, tư liệu mà còn tạo không gian để nghệ thuật Dì Kê tiếp tục được thực hành ngay trong cộng đồng.

Phát huy vai trò của chùa Khmer và nghệ nhân

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, xã Ô Lâm xác định cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm nhiệm vụ, giải pháp, trong đó tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và Nhân dân được xem là nhiệm vụ quan trọng.

Nội dung tuyên truyền sẽ được lồng ghép trong các cuộc họp dân, sinh hoạt đoàn thể, trường học và các hoạt động văn hóa, lễ hội, qua đó giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội, giá trị và ý nghĩa của các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Cùng với tuyên truyền, việc bảo tồn và truyền dạy trực tiếp được xác định là giải pháp cốt lõi. Địa phương sẽ rà soát, lập danh sách những nghệ nhân, người am hiểu để tổ chức các lớp truyền dạy múa dân gian, nhạc ngũ âm, hát dân ca và sân khấu Dì Kê.

Trong hành trình đó, vai trò của các chùa Khmer và các vị sư sãi, ta à cha có ý nghĩa quan trọng. Chùa không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là nơi lưu giữ, thực hành và trao truyền nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào.

Hòa thượng Chau Sơn Hy, Trụ trì chùa Sà Lôn, Phó Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh An Giang, cho biết chùa Sà Lôn nói riêng và các chùa Khmer trên địa bàn xã Ô Lâm nói chung luôn xem việc gìn giữ văn hóa, chữ viết, tiếng nhạc ngũ âm và các điệu múa truyền thống là một phần trách nhiệm trong bảo tồn bản sắc dân tộc.

Trước đây, khi còn huyện Tri Tôn, nhà chùa đã phối hợp tổ chức lớp truyền dạy kỹ thuật khắc chữ trên lá Buông và nghệ thuật trình diễn nhạc ngũ âm cho các ta à cha, sư sãi và thanh thiếu niên trong phum sóc.

“Nhà chùa rất hoan nghênh và sẽ phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương để mở các lớp truyền dạy ngay tại khuôn viên chùa. Nếu các lớp học được tổ chức, chúng tôi sẽ vận động phật tử, các bậc phụ huynh khuyến khích con em tham gia, để tiếng nhạc ngũ âm, những điệu múa và nghệ thuật truyền thống tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ”, Hòa thượng Chau Sơn Hy chia sẻ.

Đưa di sản vào đời sống và phát triển du lịch

Một định hướng đáng chú ý của Đề án là gắn bảo tồn nghệ thuật truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng. Theo đó, các tiết mục múa Khmer, nhạc ngũ âm, sân khấu Dì Kê và những giá trị văn hóa đặc sắc sẽ từng bước được xây dựng thành sản phẩm phục vụ du khách tham quan, trải nghiệm tại địa phương.

Việc gắn di sản với du lịch không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Khmer Ô Lâm mà còn mở ra cơ hội tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho nghệ nhân và người dân tham gia các hoạt động văn hóa, du lịch.

Cùng với đó, địa phương chú trọng ứng dụng công nghệ trong quảng bá di sản; tăng cường giới thiệu các giá trị văn hóa trên các phương tiện truyền thông và nền tảng số. Công tác sưu tầm, số hóa, tư liệu hóa âm thanh, hình ảnh, trang phục, nhạc cụ và các hình thức thực hành nghệ thuật cũng được phối hợp với cơ quan chuyên môn để từng bước hình thành nguồn tư liệu khoa học, phục vụ công tác nghiên cứu và giáo dục thế hệ trẻ.

Về nguồn lực, xã Ô Lâm dự kiến lồng ghép các nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia, đồng thời huy động nguồn lực xã hội hóa hợp pháp từ doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân để từng bước nâng cấp cơ sở vật chất, bổ sung nhạc cụ, đạo cụ và các trang thiết bị phục vụ hoạt động văn hóa, nghệ thuật.

Bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại một bài hát, một điệu múa hay một nhạc cụ. Quan trọng hơn là giữ được không gian văn hóa, người thực hành và môi trường để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng.

Với sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, sự đồng hành của các vị sư sãi, ta à cha, nghệ nhân và Nhân dân, Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer giai đoạn 2026 - 2030 đang mở ra hướng đi nhằm đưa những giá trị văn hóa quý báu của đồng bào Khmer Ô Lâm tiếp tục được trao truyền, thực hành và phát huy trong đời sống đương đại.

Từ những phum sóc, tiếng nhạc ngũ âm, những điệu múa dân gian và sân khấu Dì Kê sẽ tiếp tục có thêm không gian để ngân vang, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng và giữ gìn bản sắc văn hóa Khmer trên vùng đất An Giang.