Tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu tính xác thực, phục dựng điện Kính Thiên

Trao đổi với Báo Văn Hoá tại Hội nghị “Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực”, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho biết quá trình nghiên cứu, xác lập cơ sở khoa học và tham vấn quốc tế cho việc phục dựng Điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long đã được triển khai trong nhiều năm, với sự phối hợp giữa các cơ quan Việt Nam, Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO và ICOMOS.

Diện mạo điện Kính Thiên khi được phục dựng (ảnh chụp từ phối cảnh)

Theo GS.TS Nguyễn Văn Kim, năm 2023, đoàn liên ngành UNESCO và ICOMOS đã hoàn thành quá trình làm việc, tham vấn liên quan đến Hoàng thành Thăng Long. Năm 2024, UNESCO ban hành Quyết định 46 COM 7B.36, trong đó cho phép thực hiện việc hạ giải một số công trình đặc biệt trong khu vực vùng lõi Hoàng thành Thăng Long.

Đây là nội dung có ý nghĩa đối với quá trình nghiên cứu, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm việc hạ giải không làm suy giảm giá trị nổi bật toàn cầu của di sản mà hướng tới việc củng cố, làm rõ hơn các giá trị đó.

“Năm 2025, UNESCO tiếp tục ban hành Quyết định 47 COM 7B.92, xác định việc trình hồ sơ tầm nhìn đến năm 2030, trong đó có Chính điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên. Chúng tôi cũng đã trình một hồ sơ liên quan đến nội dung này”, GS.TS Nguyễn Văn Kim cho biết.

Đến tháng 7.2026, UNESCO tiếp tục ghi nhận tầm nhìn phát triển Hoàng thành Thăng Long đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045. Đáng chú ý, trong tầm nhìn đến năm 2030, việc phục dựng Điện Kính Thiên và không gian chính điện được xác định trên cơ sở khoa học và theo các quy trình được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Ảnh chụp từ phối cảnh

Một nội dung được GS.TS Nguyễn Văn Kim nhấn mạnh là yêu cầu của UNESCO và ICOMOS về tính xác thực trong dự án phục dựng Chính điện Kính Thiên. Trong quá trình nghiên cứu, các cơ quan chuyên môn Việt Nam đã thường xuyên trao đổi với Trung tâm Di sản Thế giới và ICOMOS, từng bước xây dựng phương pháp đánh giá tính xác thực phù hợp với đặc điểm của Hoàng thành Thăng Long.

Theo đó, nhóm nghiên cứu đề xuất sử dụng hệ thống mã màu để thể hiện mức độ xác thực của các thành phần kiến trúc. Đây là kết quả của quá trình nghiên cứu kéo dài khoảng 15 năm, dựa trên khối lượng dữ liệu lớn được tích lũy từ lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc, so sánh trong nước và quốc tế.

GS.TS Nguyễn Văn Kim cho biết, công cụ xác thực điện Kính Thiên được xây dựng theo bốn bước. Trước hết là xây dựng cơ sở dữ liệu liên ngành, hình thành một “big data” về lịch sử, khảo cổ, kiến trúc và các nguồn tư liệu liên quan. Tiếp đó, các thành phần kiến trúc được phân loại theo từng nhóm như móng, thân và mái để có thể đánh giá cụ thể từng chi tiết.

Mặt bằng và phối cảnh kiến trúc điện Kính Thiên (ảnh chụp từ phối cảnh)

Bước thứ ba là xây dựng bộ công cụ xác thực gồm các bảng biểu thu thập thông tin liên ngành, bản giải thích, tư liệu kiểm chứng, hình ảnh minh họa và kết luận đối với từng thành phần. Cuối cùng, các mã màu được tổng hợp nhằm lượng hóa, đánh giá mức độ xác thực từ từng bộ phận đến tổng thể công trình.

Đối với điện Kính Thiên, nhóm nghiên cứu đã mô tả và đánh giá chi tiết các thành phần móng, thân và mái. Trong đó, phần móng có 10 chi tiết chính, phần gỗ 31 chi tiết và phần mái 9 chi tiết được đưa vào hệ thống đánh giá.

GS.TS Nguyễn Văn Kim cho biết, theo các tiêu chí của Công ước Nara về tính xác thực, mức độ xác thực cao nhất được xác định ở mức 94%, tương ứng với việc đáp ứng 5 yếu tố gồm sự tồn tại, lịch sử, vị trí, vật liệu và công nghệ xây dựng. Hệ thống mã màu này có thể được sử dụng tiếp trong quá trình thiết kế, giúp nhận diện rõ mức độ chắc chắn của từng thành phần khi nghiên cứu và phục dựng.

Phối cảnh tổng thể mặt trước điện Kính Thiên (ảnh chụp từ phối cảnh)

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu Hoàng thành Thăng Long đề xuất mở rộng bộ công cụ đánh giá, bổ sung những yếu tố phản ánh “giá trị tự thân” của di vật và dấu tích, trong đó có dấu vết sử dụng và dấu vết kỹ thuật. Những thông tin này giúp hình dung rõ hơn về hiện vật, từ cách chế tác, quá trình sử dụng đến vai trò của nó trong lịch sử công trình.

Chẳng hạn, thông qua dấu vết trên các cấu kiện, hiện vật, nhóm nghiên cứu có thể nhận diện kỹ thuật chế tác, phương thức lắp ghép hoặc dấu vết biến đổi theo thời gian. Những dấu vết đó trở thành nguồn thông tin quan trọng để kiểm chứng tính xác thực của các bộ phận kiến trúc.

Một nguồn tư liệu khác là các hiện vật có minh văn. Theo GS.TS Nguyễn Văn Kim, mỗi viên gạch, đồ gốm hay cấu kiện kiến trúc được phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long đều có thể chứa đựng một phần câu chuyện về quá trình xây dựng công trình.

Thông qua minh văn và dấu tích trên hiện vật, có thể nghiên cứu về những địa phương, đơn vị và lực lượng từng tham gia cung cấp vật liệu, thi công các công trình trong Hoàng thành.

Đôi rồng đá thềm trước điện Kính Thiên - Bảo vật quốc gia

“Bản thân hiện vật, bản thân tính xác thực cũng là một câu chuyện liên quan đến công trình sau này, chứ không chỉ dừng lại ở việc đó là một viên gạch”, GS.TS Nguyễn Văn Kim nhấn mạnh.

Ông cho rằng, việc nghiên cứu những dấu vết này còn mở ra hướng tiếp cận rộng hơn: truy tìm nguồn gốc vật liệu, địa điểm sản xuất, đơn vị tham gia xây dựng và mạng lưới huy động nguồn lực trên phạm vi cả nước để phục vụ việc xây dựng điện Kính Thiên. Qua đó, quá trình phục dựng không chỉ dựa vào hình thức kiến trúc mà còn gắn với lịch sử hình thành, kỹ thuật xây dựng và những câu chuyện của chính các di vật.

Theo GS.TS Nguyễn Văn Kim, toàn bộ các chi tiết về tính xác thực của điện Kính Thiên hiện đã được thể hiện trong hệ thống tài liệu nghiên cứu. Đây được xem là một trong những cơ sở khoa học quan trọng phục vụ quá trình nghiên cứu, đánh giá và từng bước triển khai định hướng phục dựng Chính điện Kính Thiên trong tương lai.