Giữ hồn quê trong từng sản vật

Vượt qua sự khắc nghiệt của thời tiết, mảnh đất Hà Tĩnh vẫn chắt chiu nên những sản vật đậm đà phong vị riêng. Tiếp nối trầm tích văn hóa của cha ông, thế hệ hôm nay đang tìm cách đổi mới, nâng giá trị sản phẩm quê hương từ những câu chuyện nghề và sức sáng tạo của con người.

Hà Tĩnh nằm trên dải đất miền Trung, nơi thường được ví như chiếc đòn gánh nối hai đầu đất nước, cũng là vùng đất “chảo lửa, túi mưa” với khí hậu khắc nghiệt. Nhưng chính trên miền đất ấy, con người đã chắt chiu, tạo ra nhiều sản vật mang hương vị riêng, góp phần làm nên bản sắc văn hóa quê hương.

Vẻ đẹp thiên nhiên Hà Tĩnh qua tác phẩm "Bức tranh miền Trung Du" của tác giả Đậu Thanh Bình. Ảnh: Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh cung cấp.

Từ miền núi Hương Sơn, Phúc Trạch, Vũ Quang đến đồng bằng Can Lộc, Đức Thọ và trải dài đến biển Hải Ninh, Kỳ Xuân, Lộc Hà..., mỗi vùng đất đều góp vào kho tàng quê hương những sản vật mang dấu ấn riêng. Đó là bưởi Phúc Trạch, cam Khe Mây, nhung hươu Hương Sơn, hến sông La, mực nhảy Vũng Áng hay nước mắm truyền thống... Phía sau mỗi sản vật không chỉ là đặc trưng thổ nhưỡng, mà còn mang theo câu chuyện của những con người gìn giữ và trao truyền di sản ông cha qua năm tháng.

Bánh cu đơ và nước chè xanh là đặc sản góp phần làm nên hương vị riêng của Hà Tĩnh.

Với nhiều người, nhắc đến Hà Tĩnh là nhớ đến vị ngọt của cu đơ. Nhưng để có chiếc bánh đa kẹp kẹo lạc quen thuộc hôm nay là cả một câu chuyện bắt đầu từ những ngày còn gian khó. Trong cơ sở sản xuất bánh cu đơ gia truyền của gia đình ông bà Thư Viện (phường Thành Sen), bà Đặng Thị Hương (SN 1964), con gái cụ Đặng Kim Thư (1926-2025) đưa tôi về ký ức cách đây gần 5 thập kỷ. Khi những chiếc cu đơ của gia đình bà ra đời, mở ra một hình thức mới cho sản vật truyền thống.

Trong cơ sở sản xuất bánh cu đơ gia truyền của gia đình ông bà Thư Viện (phường Thành Sen).

Bà Hương kể: “Những năm 1980, gia đình tôi mở quán ven quốc lộ 1, gần cầu Phủ, bán nước, bánh tráng và kẹo lạc cho khách qua đường. Một lần thiếu giấy đổ kẹo, bố tôi nghĩ cách dùng bánh tráng thay thế. Bánh lúc đó là bánh thường nên gặp nóng cong vênh, hình thức chưa đẹp nhưng khách lại thích. Từ đó, mấy bố con tôi tìm cách làm bánh phẳng hơn, từ phun nước cho mềm đến hơ trên bếp than rồi nắn lại bằng tay. Thấy kẹo lạc đổ trên bánh tráng vừa giòn vừa thơm, gia đình đặt loại bánh dày hơn về tự quạt. Sau này, chồng tôi còn đan lưới thép để kẹp bánh, giúp việc quạt trên than hồng thuận tiện hơn”.

Bà Đặng Thị Hương - con gái của cụ Đặng Kim Thư tiếp nối nghề truyền thống làm bánh cu đơ của gia đình.

Theo bà Hương, sở dĩ bố bà tiếp nối sáng tạo nên bánh cu đơ như ngày nay là nhờ vào khoảng năm 1954, cụ Đặng Kim Thư đi dân công tại Hương Sơn gặp lũ nên ở lại nhà ông Cu Hai. Tại đây, cụ được ăn món kẹo lạc mật mía đổ trên lá chuối khô. Cụ xin cách nấu rồi mang về làm cho gia đình. Nhờ đó, về sau cụ biến tấu, hoàn thiện thành chiếc bánh đa kẹp kẹo lạc quen thuộc. Năm 2022, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã có Quyết định 2219/QĐ-UBND, công nhận nghề truyền thống sản xuất kẹo cu đơ cầu Phủ. Cụ Đặng Kim Thư được xem là người đi đầu gây dựng thương hiệu này.

Gần nửa thế kỷ trôi qua, không chỉ lò nấu cu đơ của gia đình bà Hương vẫn “đỏ lửa”, tạo việc làm cho hàng chục lao động địa phương mà nghề truyền thống này đã lan tỏa rộng khắp nhiều địa phương, trở thành một phần hương vị quen thuộc của vùng đất Hà Tĩnh.





Từ nông sản bản địa được chắt lọc, qua bàn tay khéo léo của người Hà Tĩnh làm nên chiếc bánh cu đơ nổi tiếng khắp mọi miền.

Video: Kẹo cu đơ Hà Tĩnh - Đi mô cũng nhớ về. Thực hiện: Đặng Thắm - Thành Nam.

Nếu câu chuyện của gia đình bà Hương là sự tiếp nối một nghề truyền thống được gây dựng từ gian khó, thì thế hệ trẻ Hà Tĩnh hôm nay cũng đang tìm cách tiếp nối giá trị của quê hương bằng một cách khác: đổi mới tư duy kinh tế. Từ những nông sản, dược liệu chắt chiu trong nắng gió vùng đồi núi Hương Sơn, Vũ Quang, Kỳ Anh như quả cam, củ nghệ, sắn dây, gừng, sả, hương nhu... đến lúa gạo đồng bằng, hải sản miền biển, nhiều sản vật đã được định hình thành những sản phẩm hàng hóa có giá trị. Cùng với đó là những nghề mới, những giá trị kinh tế mới được tạo ra từ chính lợi thế quê hương.

Đó là câu chuyện của anh Đoàn Ngọc Bảo (SN 1990, xã Vũ Quang), từ một công chức ở Tây Nguyên trở về quê hương phát triển nghề trồng cam trên những vùng đồi cằn cỗi. Anh không chỉ giúp bà con giữ nghề truyền thống mà còn xây dựng thành công nhãn hiệu cam Bảo Phương, được chứng nhận OCOP 3 sao và được bảo hộ thương hiệu.

Gia đình anh Đoàn Ngọc Bảo (xã Vũ Quang) bên vườn cam rộng 6 ha đang vào mùa thu hoạch. Ảnh NVCC.

Vợ chồng anh Đoàn Ngọc Bảo giới thiệu, quảng bá sản phẩm cam Bảo Phương tại các hội chợ, triển lãm.

Ở vùng quê Kỳ Khang, chị Nguyễn Thị Thùy Dung (SN 1986) - Giám đốc HTX Nông sản dược liệu xanh Dung Nguyễn cũng đưa nhiều loại nông sản và cây dược liệu bản địa như: đậu, vừng, sả, hương nhu, bồ kết… trở thành những sản phẩm chăm sóc sức khỏe, làm đẹp được khách hàng mọi miền tin dùng.

Từ nông sản quê hương nhiều người trẻ bằng phương thức mới đã làm ra nhiều sản phẩm có giá trị kinh tế.

Còn với chị Võ Thị Thu Hằng - Giám đốc HTX Nông sản dược liệu Thu Hằng (xã Tứ Mỹ), từ những củ nghệ, sắn dây sinh trưởng trên đồng đất Tứ Mỹ, Hương Sơn, quê hương Đại danh y Lê Hữu Trác, chị phát triển thành thương hiệu tinh bột nghệ, tinh bột sắn dây Thu Hằng, mang lại doanh thu hàng chục tỷ đồng/năm và tạo việc làm cho hàng chục hộ nông dân trong vùng. Với chị Hằng, hành trình ấy bắt đầu từ sự nhận ra giá trị của những thứ vốn rất đỗi thân thuộc.

“Từ nhỏ, chúng tôi đã lớn lên cùng hạt lúa, củ khoai, củ gừng, củ nghệ nhưng chưa hiểu hết giá trị của những loại nông sản ấy. Sau này được học hành, đi nhiều nơi, tôi càng nhận ra nông sản quê mình có giá trị riêng và cần được làm mới để phát triển hơn. Vì thế, khi khởi nghiệp, tôi quyết tâm tìm cách nâng tầm sản vật quê hương” - chị Hằng chia sẻ.

Từ những củ nghệ, sắn dây sinh trưởng trên đồng đất Tứ Mỹ, chị Võ Thị Thu Hằng chế biến thành các sản phẩm tinh bột, góp phần nâng tầm sản vật quê hương.

Với sự hỗ trợ của Hội LHPN tỉnh, vừa qua, sản phẩm của HTX Nông sản dược liệu Thu Hằng được chọn là một trong hai sản phẩm của tỉnh tham gia chương trình “Mỗi sản phẩm một câu chuyện” - xây dựng bộ nhận diện sản phẩm và quảng bá văn hóa Hà Tĩnh trên bao bì và nền tảng số.

Từ câu chuyện của những người giữ nghề, làm nghề, hành trình của sản vật Hà Tĩnh hôm nay đang mở rộng sang một không gian lớn hơn: từ căn bếp gia đình, vùng nguyên liệu, làng nghề đến thị trường trong và ngoài nước.

Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh quảng bá sản vật và ẩm thực quê hương tại Ngày hội du lịch TP Hồ Chí Minh, năm 2022. Ảnh Tư liệu.

Đầu bếp Nguyễn Đức Thành - giảng viên Trường Cao đẳng Nguyễn Du là một trong những người góp phần đưa hương vị ấy đến những không gian ẩm thực mới. Từng tháp tùng Thủ tướng Chính phủ phục vụ ẩm thực ở nước ngoài và giành nhiều giải thưởng ẩm thực tại các cuộc thi trong nước, anh vẫn luôn dành tâm huyết cho những nguyên liệu dân dã quê nhà.

Đầu bếp Nguyễn Đức Thành - giảng viên Trường Cao đẳng Nguyễn Du, Hà Tĩnh.

Với anh Thành, bưởi Phúc Trạch, trám Hương Sơn, hến sông La, rươi sông Lam, cá cháo biển ngang hay chỉ là củ chuối hột... qua bàn tay người đầu bếp được chế biến thành những món ăn cao cấp, nhưng vẫn giữ hương vị vốn có. Hến sông La có vị thơm ngọt đặc biệt mà ít nơi nào có được, có thể chế biến thành hến xúc lá hẹ, lẩu hến hay hến nấu bánh đúc đỏ; rươi sông Lam thành chả rươi, canh rươi nấu măng; các loài cá thông thường thành món cao cấp như gỏi cá đục, gỏi cá trích nức tiếng; cá cháo biển ngang được đưa vào món lẩu cá cháo đậm vị biển và hương cải mùa đông… Tất cả làm nên ẩm thực tinh tế nhưng đậm đà bản sắc Hà Tĩnh.

Từ những sản vật bình dị, thông qua bàn tay đầu bếp Nguyễn Đức Thành trở thành đặc sản ghi dấu ấn quê hương.

“Nhiều người cho rằng củ chuối hay hến sông La là những thứ quá dân dã, khó xuất hiện trong các nhà hàng, khách sạn lớn. Nhưng thực chất không phải vậy, đặc trưng của sản vật quê hương chính là gốc rễ. Cùng là sản vật ấy nhưng được nuôi trồng, sản sinh ở Hà Tĩnh thì chất lượng, độ thơm ngon có sự khác biệt. Chỉ cần mình nghiên cứu kỹ lưỡng, chuẩn hóa quy trình, định lượng chính xác từng loại gia vị để tạo nên hương vị cân bằng thì món ăn nào cũng có thể nâng tầm thành nghệ thuật ẩm thực cao cấp” - anh Thành bày tỏ.





Với anh Nguyễn Đức Thành, dù là thức quà bình dị như bánh đúc đỏ Đức Thọ hay hến sông La đều có hương vị thơm ngon dặc trưng làm nên chất riêng của ẩm thực Hà Tĩnh.

Từ cách nghĩ ấy, những sản vật đậm chất Hà Tĩnh đã theo chân anh đến các liên hoan, hội thi ẩm thực lớn tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Nghệ An và nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Nhiều năm qua, tâm huyết của những người đầu bếp như anh Nguyễn Đức Thành đã giúp Hà Tĩnh được biết đến nhiều hơn bằng con đường ẩm thực, đặc sản. Nhiều du khách vì thế mong muốn được đến Hà Tĩnh để không chỉ tham quan, tìm hiểu văn hóa, con người mà còn muốn được thưởng thức mực nhảy Vũng Áng, gỏi cá đục, chả rươi sông Lam, hến sông La hay những món ăn từ bài thuốc của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông ở vùng đất Hương Sơn.

Món gỏi cá đục Hà Tĩnh do đầu bếp Nguyễn Đức Thành chế biến đạt giải 3 những món ăn tiêu biểu tại Lễ hội Văn hóa, du lịch, ẩm thực quốc tế Hà Giang 2024,

Từ những sản vật trong căn bếp, câu chuyện hôm nay đã mở rộng thành hàng trăm sản phẩm OCOP được xây dựng từ lợi thế, nghề truyền thống và nguyên liệu bản địa. Không ít sản phẩm đã vượt khỏi thị trường trong tỉnh, theo những chuyến hàng đến các thị trường nước ngoài. Tiêu biểu như: bánh ram Anh Thu (phường Hà Huy Tập) xuất khẩu sang Đài Loan, Úc, Nhật Bản, Na Uy và Canada; cu đơ Bà Hường (xã Hương Sơn) xuất khẩu sang Anh; bánh đa vừng Nguyên Lâm (xã Kỳ Anh) có mặt tại Hàn Quốc và Nhật Bản; nước mắm Luận Nghiệp (phường Hải Ninh) đã xuất khẩu sang Nga, Angola…



Bằng nhiều sản phẩm chất lượng đạt tiêu chuẩn OCOP và hình thức quảng bá hiện đại, sản vật Hà Tĩnh ngày càng lan tỏa khắp mọi miền.

Nước mắm Luận Nghiệp (phường Hải Ninh) và nước mắm Phú Khương (xã Kỳ Xuân) vinh dự lọt vào bảng xếp hạng nước mắm ngon nhất thế giới của Chuyên trang TasteAtlas.

Giữ hồn quê trong từng sản vật chính là giữ gìn bản sắc văn hóa quê hương trong dòng chảy hội nhập. Từ bàn tay chắt chiu của những người làm nghề lâu năm đến tư duy bứt phá của thế hệ trẻ và nhiệt huyết của những người nâng tầm ẩm thực, sản vật của Hà Tĩnh đang khẳng định sức sống trong đời sống đương đại. Hương vị quê hương giờ đây không chỉ gói trọn trong nỗi nhớ của những người con xa xứ, mà đang tiếp tục tự tin vươn xa, tỏa sáng trên bản đồ du lịch và ẩm thực trong nước cũng như quốc tế.

BÀI, ẢNH: THIÊN VỸ
THIẾT KẾ: HUY TÙNG