Giữ nghề dệt thổ cẩm bằng những cách làm mới

Nghệ nhân Mã Thị Thuận (bên trái) bên khung dệt thổ cẩm truyền thống người Chăm

Giữ nghề từ những người còn gắn bó

Nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Chăm từng gắn với đời sống, trang phục và các sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, sự phổ biến của vải công nghiệp giá rẻ, tiện dụng khiến nghề truyền thống ngày càng khó duy trì. Ở khu vực phía Đông Nam tỉnh, hiện chỉ còn một số phụ nữ Chăm Hồi giáo Bàni lớn tuổi tại xã Bắc Bình và Hàm Thuận Bắc còn gắn bó với nghề.

Tại thôn Lâm Giang, xã Hàm Thuận Bắc, bà Mã Thị Thuận (SN 1962), một nghệ nhân dệt thổ cẩm, vẫn miệt mài với khung dệt. Bà Thuận cho biết, để hoàn thành một tấm vải phải trải qua nhiều công đoạn như se sợi, mắc khung, tạo hoa văn rồi dệt. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ. Có sản phẩm mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần mới hoàn thành. Trong khi đó, vải công nghiệp ngày càng đa dạng, giá rẻ và dễ mua. Đây là một trong những nguyên nhân khiến người trẻ hiện nay ít mặn mà với nghề dệt thủ công.

Học sinh và du khách xem các nghệ nhân biểu diễn nghề dệt truyền thống tại Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm

Cùng với nỗ lực của nghệ nhân, Bảo tàng tỉnh và các địa phương đang quan tâm giới thiệu, quảng bá nghề dệt thông qua các hoạt động bảo tồn văn hóa. Vào những dịp lễ, tết, Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm và di tích tháp Pô Sah Inư đều mời nghệ nhân đến trình diễn nghề dệt thổ cẩm, giúp người dân và du khách trực tiếp tìm hiểu các công đoạn làm ra sản phẩm.

Hoa văn trên thổ cẩm Chăm không chỉ có giá trị trang trí mà còn chứa đựng những biểu trưng văn hóa của cộng đồng. Vì vậy, mỗi lần trình diễn nghề cũng là dịp để câu chuyện về văn hóa Chăm được giới thiệu đến công chúng. Tuy nhiên, để nghề có thể tồn tại lâu dài, bảo tồn cần đi cùng với đầu ra cho sản phẩm và thu nhập của người làm nghề. Đây cũng là hướng mà những người dệt thổ cẩm M’nông đang chủ động tìm kiếm.

Năm 12 tuổi, Thị Sốp đã được mẹ dạy cho cách dệt vải

Đưa thổ cẩm từ bon làng đến thị trường

Sinh năm 1998 tại bon Ol Bu Tung - Bu Đách, xã Quảng Tín, chị Thị Sốp - người M’nông lớn lên cùng những khung cửi, đường thoi, mũi sợi tinh xảo của dân tộc. 12 tuổi, Thị Sốp được mẹ dạy cho cách dệt vải, tình yêu dành cho thổ cẩm cứ thế lớn dần theo thời gian.

Chị Thị Sốp (ở giữa) sử dụng mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm thổ cẩm, từ công đoạn dệt đến những tấm vải hoàn chỉnh

Thị Sốp luôn trăn trở làm thế nào để gìn giữ và phát triển được nghề. Năm 2019, chị bắt đầu xây dựng thương hiệu thổ cẩm. Thị Sốp nhận ra nếu chỉ dệt rồi chờ khách tìm đến thì nghề khó phát triển. Chị bắt đầu sử dụng facebook, zalo, tiktok để giới thiệu sản phẩm, từ công đoạn dệt đến những tấm vải hoàn chỉnh. Những hình ảnh, video được chị chăm chút nhằm giúp khách hàng ở xa hiểu hơn về quá trình làm ra một sản phẩm thủ công.

Không dừng ở quảng bá, chị còn tìm cách làm mới sản phẩm trên nền tảng truyền thống. Thị Sốp tìm hiểu thêm các mẫu hoa văn trên những thư viện số về thổ cẩm Tây Nguyên, chọn lọc những mẫu phù hợp rồi kết hợp với kỹ thuật dệt của người M’nông. Sản phẩm vì thế có thêm sự đa dạng về màu sắc, hoa văn và kiểu dáng. Công việc ngày càng mở rộng. Ngôi nhà của Thị Sốp trở thành nơi cung cấp vải thổ cẩm, trang phục và len, sợi. Đây cũng là nơi chị em trong bon gặp gỡ, cùng dệt và chia sẻ kinh nghiệm. Hiện có 10 chị em gắn bó với công việc dệt cùng chị.

Chủ động tìm kiếm đơn hàng giúp sản phẩm có thêm đầu ra, tạo thu nhập cho người dệt. Thị Sốp cho biết, công việc mang lại cho chị khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng, đồng thời tạo thêm việc làm cho chị em trong bon. Chị Thị Thủy, người gắn bó với Thị Sốp hơn 5 năm, mỗi tháng có thêm nguồn thu từ 4 - 5 triệu đồng trở lên. “Nhờ Thị Sốp chịu khó tìm tòi, biết cách giới thiệu sản phẩm trên mạng xã hội nên những tấm vải chị em làm ra được nhiều người biết đến hơn. Có thêm đơn hàng, chị em có thêm thu nhập và động lực để tiếp tục dệt”, chị Thủy chia sẻ.

Chị Thị Thanh tích cực tham gia trưng bày, giới thiệu sản phẩm tại các hội chợ, hội thi

Để thổ cẩm đến gần hơn với người dùng

Cũng chọn cách làm mới thổ cẩm, chị Thị Thanh (SN 1993), người M’nông ở Đắk B’lao, xã Kiến Đức, mở tiệm may trang phục truyền thống tại nhà. Từ chất liệu quen thuộc, chị thiết kế, cắt may váy, áo cách tân và làm thêm túi, ví, nơ cài tóc, móc khóa. Chị Thanh vẫn giữ chất liệu và hoa văn thổ cẩm M’nông trong từng sản phẩm, nhưng thay đổi kiểu dáng để phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng hiện nay. Chị cũng mang sản phẩm tham gia các hội chợ, cuộc thi do Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên tổ chức để giới thiệu và tìm kiếm thị trường. “Tôi muốn thổ cẩm không chỉ được sử dụng trong những dịp truyền thống mà có thể đi vào cuộc sống hằng ngày. Khi sản phẩm được nhiều người sử dụng, văn hóa cũng có thêm cơ hội được biết đến”, chị Thanh chia sẻ.

Chị Thị Thanh thiết kế, may trang phục và các sản phẩm từ thổ cẩm M’nông, đưa chất liệu truyền thống đến gần hơn với đời sống

Theo bà Lê Thị Trúc Linh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, để di sản thực sự sống trong cộng đồng, bảo tồn cần gắn với đời sống người dân, trong đó có phát huy giá trị kinh tế từ các sản phẩm văn hóa. “Thổ cẩm trước hết là giá trị văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, biết giữ hoa văn, chất liệu truyền thống, đồng thời sáng tạo sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường, giá trị của di sản sẽ được mở rộng. Đây cũng là hướng để văn hóa tạo thêm sinh kế, giúp người dân có động lực tiếp tục giữ nghề”, bà Linh cho biết.

Từ những khung dệt trong làng Chăm đến các bon làng M’nông, nghề dệt đang được tiếp nối bằng nhiều cách. Người giữ nghề bằng cách truyền dạy cho thế hệ trẻ, người tìm cách quảng bá, người sáng tạo sản phẩm mới. Khi thổ cẩm vừa giữ được những giá trị cốt lõi, vừa tìm được chỗ đứng trong đời sống hiện đại, nghề truyền thống sẽ có thêm cơ hội được trao truyền cho thế hệ sau.