Gỡ điểm nghẽn công nghệ để nâng giá trị nông sản

Doanh nghiệp kiến nghị đẩy mạnh công nghệ để nâng sức cạnh tranh nông sản Việt - Ảnh minh họa

Từ tăng năng suất đến nâng giá trị gia tăng

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, ngành nông nghiệp tăng trưởng 3,78%, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,63 tỷ USD. Trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng trưởng đạt 4,02%, kim ngạch xuất khẩu đạt 56,3 tỷ USD. Kết quả này có đóng góp quan trọng của khoa học công nghệ, từ cải tiến giống, cơ giới hóa đến ứng dụng quy trình canh tác tiên tiến, giúp nâng năng suất và hiệu quả sản xuất.

Việc đưa giống mới, công nghệ sinh học và kỹ thuật canh tác hiện đại vào sản xuất đã giúp năng suất các giống lúa mới tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, những kết quả này chưa đồng đều giữa các ngành hàng và chưa chuyển hóa đầy đủ thành giá trị gia tăng cho nông sản.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp chỉ ra 5 điểm nghẽn lớn của ngành: sản xuất nhỏ lẻ, phân tán; nghiên cứu và chuyển giao công nghệ dàn trải; hạn chế về giống và công nghệ đầu vào; thiếu công nghệ bảo quản, chế biến sâu; dữ liệu chưa liên thông và nhân lực số còn yếu. Đây là những nút thắt khiến nhiều tiến bộ khoa học chưa lan tỏa rộng, trong khi sản phẩm nông nghiệp vẫn gặp khó khi nâng chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn và tiếp cận các phân khúc thị trường có giá trị cao.

Thực trạng này thể hiện rõ ở từng lĩnh vực. Chăn nuôi còn phụ thuộc khoảng 65% nguyên liệu thức ăn nhập khẩu, trong khi công nghệ hiện đại chủ yếu tập trung tại các trang trại lớn. Thủy sản chưa khai thác hết tiềm năng nuôi biển do hạn chế về giống, hạ tầng và liên kết thị trường. Với lâm nghiệp, các chuỗi giá trị chủ lực như keo, tre nứa, quế vẫn gặp khó về giống, sâu bệnh, công nghệ chế biến và tiêu chuẩn xuất khẩu. Cần sớm tháo gỡ nút thắt này.

Doanh nghiệp cần hệ sinh thái công nghệ và chính sách đồng bộ

Ở ngành chè, khoảng cách giữa chất lượng sản phẩm và giá trị thương mại cho thấy dư địa lớn để nâng cấp chuỗi giá trị. Theo bà Nguyễn Thị Vinh, Chủ tịch Công ty CP Chè Quân Chu, ngành chè đang gặp nhiều điểm nghẽn: sản phẩm có chất lượng nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng; kết quả nghiên cứu khoa học chưa được ứng dụng hiệu quả; dữ liệu vùng trồng còn phân tán. Trong khi đó, đầu tư vào vùng nguyên liệu chất lượng cao đòi hỏi thời gian dài và khả năng chấp nhận rủi ro.

Bà Vinh cho biết, giá chè có sự chênh lệch lớn giữa nguyên liệu tươi và sản phẩm sau chế biến. Chè tươi có giá khoảng 25.000-30.000 đồng/kg, trong khi chè chế biến có thể đạt hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu đồng/kg, tùy chủng loại và phân khúc. Sự khác biệt này cho thấy giá trị nông sản không chỉ được quyết định trên đồng ruộng, mà còn phụ thuộc vào công nghệ chế biến, năng lực phát triển sản phẩm và khả năng tiếp cận thị trường.

Từ thực tế đó, Chè Quân Chu định hướng xây dựng hệ sinh thái kinh tế trà, kết nối vùng nguyên liệu với nghiên cứu, chế biến, thương mại và du lịch. Doanh nghiệp hướng tới số hóa, chuẩn hóa vùng trồng; xây dựng bản đồ dữ liệu về đất đai, thổ nhưỡng và điều kiện canh tác; đồng thời lập hồ sơ cây chè di sản để bảo tồn nguồn gen, giá trị văn hóa và tài nguyên bản địa.

Theo bà Vinh, doanh nghiệp không thể tự tháo gỡ toàn bộ điểm nghẽn nếu thiếu sự phối hợp của cơ quan quản lý và giới khoa học. Cần tăng cường chuyển giao công nghệ, hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phát triển hạ tầng dữ liệu và mở rộng thị trường. Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hạn vào vùng nguyên liệu, nâng chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Ở lĩnh vực chăn nuôi, ông Nguyễn Như So, Chủ tịch Tập đoàn Dabaco Việt Nam kiến nghị, Chính phủ và các bộ, ngành hoàn thiện cơ chế, chính sách, tháo gỡ những vướng mắc trực tiếp ảnh hưởng đến nghiên cứu, đầu tư và ứng dụng công nghệ của doanh nghiệp. Trong đó, cần có chính sách hỗ trợ đặc thù cho doanh nghiệp đầu tư chăn nuôi công nghệ cao theo chuỗi khép kín; cơ chế công nhận các dòng, giống vật nuôi do doanh nghiệp nghiên cứu, chọn tạo; đồng thời nghiên cứu điều tiết tổng đàn và năng lực sản xuất phù hợp với cung - cầu thị trường.

Ông So cũng đề xuất kiểm soát nhập khẩu sản phẩm chăn nuôi, bảo vệ năng lực sản xuất trong nước; rà soát quy chuẩn môi trường đối với nước thải chăn nuôi theo hướng khả thi, có lộ trình phù hợp; phát triển nguồn nguyên liệu trong nước để giảm phụ thuộc nhập khẩu; và đẩy mạnh đầu tư chế biến sâu thịt lợn theo chuỗi giá trị khép kín.

Những kiến nghị từ doanh nghiệp chè và chăn nuôi cho thấy yêu cầu đổi mới công nghệ không dừng ở khâu sản xuất. Ngành nông nghiệp cần kết nối nghiên cứu với nhu cầu thị trường, hoàn thiện dữ liệu, phát triển chế biến sâu và tạo cơ chế đủ ổn định để doanh nghiệp đầu tư dài hạn. Khi khoa học công nghệ được chuyển giao hiệu quả và các mắt xích trong chuỗi giá trị được liên kết, tăng trưởng sản lượng mới có thể đi cùng nâng cao giá trị nông sản và sức cạnh tranh của toàn ngành.