Hà Nội tái thiết không gian đô thị: Kiến tạo hạ tầng mới, nâng tầm chất lượng sống

Thách thức không chỉ là xây dựng công trình mới, mà còn là tổ chức lại giao thông, nhà ở và hạ tầng xã hội, bảo đảm quỹ đất được sử dụng hiệu quả và người dân được thụ hưởng những cải thiện thực chất về chất lượng sống.

Hạ tầng mở đường, định hình các cực phát triển mới

Hà Nội đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ với quyết tâm cao độ trong việc đầu tư, phát triển và hiện đại hóa hệ thống hạ tầng giao thông. Nhận thức rõ giao thông đi trước mở đường, thành phố đã và đang tập trung nguồn lực để tháo gỡ những điểm nghẽn cốt lõi, từng bước giải quyết bài toán ùn tắc và kiến tạo không gian phát triển mới cho Thủ đô trong kỷ nguyên vươn mình.

Các khu vực phát triển TOD theo Luật Thủ đô năm 2026 đang biến các nhà ga, đề-pô thành tâm điểm của sự chỉnh trang, kết nối không gian đáng sống. Ảnh: Khánh Huy

Điểm nhấn nổi bật trong bức tranh giao thông Hà Nội thời gian qua là sự bứt phá của hệ thống đường sắt đô thị và các tuyến đường vành đai chiến lược. Tuyến Cát Linh - Hà Đông vận hành hiệu quả đã tạo thói quen văn hóa di chuyển mới cho người dân, tiếp sau đó là sự khẩn trương hoàn thiện, vận hành thương mại đoạn trên cao của tuyến Nhổn - Ga Hà Nội.

Các tuyến vành đai huyết mạch như Vành đai 3, Vành đai 3,5, Vành đai 2,5 và đặc biệt là dự án Vành đai 4 - Vùng Thủ đô đang được dốc toàn lực thi công... Đây không chỉ là những tuyến giao thông kết nối nội đô với các tỉnh lân cận, mà còn là hành lang kinh tế động lực, mở rộng không gian đô thị vệ tinh và giảm tải áp lực dân cư cho khu vực trung tâm.

Bên cạnh các dự án trọng điểm quốc gia, hàng loạt cây cầu vượt sông Hồng đang được tập trung triển khai xây dựng, cùng các nút giao thông khác mức, tuyến đường hướng tâm được nâng cấp, mở rộng đã, đang và sẽ cải thiện đáng kể năng lực thông hành; góp phần giảm áp lực lên khu vực trung tâm, tạo điều kiện hình thành những cực phát triển mới.

Trong cấu trúc không gian tương lai, Trục cảnh quan sông Hồng có ý nghĩa đặc biệt. Theo nội dung quy hoạch phân khu, khu vực nghiên cứu từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì có quy mô khoảng 4.548ha, dân số dự kiến khoảng 541.000 người, với các chức năng đô thị, thương mại, dịch vụ, văn hóa và cảnh quan.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nhấn mạnh: “Nếu như trước kia chúng ta chỉ đặt ra trục trung tâm, thì lần này trong quy hoạch 100 năm đặt ra trục sông Hồng là trục cảnh quan trung tâm của thành phố Hà Nội. Và đặc biệt, có một định hướng nêu ra rõ ràng hơn: Hai bên sông Hồng là biểu tượng phát triển cho kỷ nguyên mới của Thủ đô Hà Nội”.

Cùng với trục sông Hồng, định hướng hình thành Khu đô thị thể thao quốc tế Hà Nội; khu đô thị đa mục tiêu tại khu vực Thư Lâm, Đông Anh và khu công viên công nghệ số, hỗn hợp tại Phú Diễn, Tây Tựu cho thấy Hà Nội hướng tới cấu trúc đa trung tâm, đa cực. Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, mỗi cực phát triển cần có sức hút riêng và khả năng lan tỏa tới khu vực lân cận.

Điều đó đòi hỏi các khu đô thị mới phải được tổ chức đồng bộ với giao thông, việc làm, trường học, cơ sở y tế và dịch vụ. Mở rộng không gian chỉ thực sự tạo ra động lực khi các khu vực mới có khả năng đáp ứng nhu cầu sống, làm việc và sinh hoạt, qua đó giảm sự phụ thuộc vào trung tâm hiện hữu.

Tổ chức lại không gian, lấy chất lượng sống làm thước đo

Bên cạnh các trục phát triển mới, những khu vực đô thị hiện hữu đặt ra yêu cầu cấp thiết về chỉnh trang và tái thiết. Tại đây, bất cập không chỉ nằm ở chất lượng công trình mà còn liên quan đến giao thông, thoát nước, không gian công cộng và khả năng cung cấp dịch vụ thiết yếu.

Giao thông và thoát nước cần được xem xét trong cùng một tổng thể. Nếu một khu vực được đầu tư xây dựng nhưng hạ tầng kết nối và hệ thống thoát nước không được tính toán tương xứng, sức ép có thể chuyển sang những khu vực lân cận.

Tại khu đô thị Linh Đàm, phường Hoàng Liệt, hiện có khoảng 80.000 cư dân; riêng hơn 10 tòa chung cư HH có khoảng 40.000 người. Quy mô dân số lớn đặt ra áp lực đối với bãi đỗ xe, giao thông nội khu và các tiện ích sinh hoạt.

Ông Đoàn Công Vinh, cư dân khu đô thị Linh Đàm cho biết, các tòa nhà có mật độ căn hộ cao, trong khi hạ tầng phục vụ còn hạn chế. Ông Vinh phản ánh tình trạng thiếu chỗ đỗ ô tô, phương tiện để tràn ra đường, người dân phải chờ thang máy lâu vào giờ cao điểm, và hàng quán ảnh hưởng đến trật tự đô thị.

Những vấn đề tại Linh Đàm cho thấy phát triển nhà ở không thể tách rời năng lực phục vụ của hạ tầng. Chỉnh trang, tái thiết vì vậy không đơn thuần là thay công trình cũ bằng công trình mới, mà cần tổ chức lại không gian sử dụng đất, bổ sung hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội tương xứng với quy mô dân cư.

KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, hiệu quả tái thiết cần được đánh giá trên nhiều phương diện, từ kinh tế, hạ tầng, môi trường đến giá trị xã hội và văn hóa. Một dự án không thể được coi là thành công nếu hạ tầng bên trong được cải thiện nhưng lại làm gia tăng áp lực giao thông, thoát nước tại khu vực lân cận.

Đây cũng là cơ sở để gắn tái thiết với mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) và đô thị 15 phút. Nhà ở, giao thông công cộng, trường học, cơ sở y tế, không gian xanh và dịch vụ thiết yếu cần được bố trí, kết nối thuận tiện. Hiệu quả cuối cùng phải thể hiện ở việc người dân đi lại dễ dàng hơn, tiếp cận dịch vụ tốt hơn và sống trong môi trường an toàn, chất lượng hơn.

Từ quy hoạch đến những khu vực tái thiết trọng điểm

Để các định hướng quy hoạch trở thành hiện thực, Hà Nội cần xác định rõ khu vực ưu tiên, mục tiêu dự án và tiêu chí đánh giá kết quả. Quyết định số 1668 của Thủ tướng Chính phủ về điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065, cùng Luật Thủ đô năm 2026 và Nghị quyết số 66 của HĐND thành phố Hà Nội tạo thêm cơ sở để chủ động triển khai các định hướng chỉnh trang, tái thiết đô thị.

Vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục. Ảnh: Phạm Hùng

Theo luật sư Nguyễn Hưng Quang, Trưởng Văn phòng Luật sư NHQuang và Cộng sự, Luật Thủ đô năm 2026 trao cho thành phố gần 200 thẩm quyền đặc biệt, trong đó có các nội dung về chủ động quy hoạch, điều chỉnh hệ số sử dụng đất, tái thiết và chỉnh trang đô thị. Tuy nhiên, mở rộng thẩm quyền cần đi cùng trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát hiệu quả.

Luật sư Nguyễn Hưng Quang nhấn mạnh: “Nguyên tắc giám sát cần phải xác định rõ ràng, đó là rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ sản phẩm, rõ hiệu quả. Tất cả yêu cầu 6 rõ khi xây dựng Luật Thủ đô đã đặt ra những vấn đề như phải tách người thực hiện, người thẩm định, người giám sát để thực hiện...”.

Cùng với việc phân định trách nhiệm giữa các khâu, thông tin về ranh giới dự án, chỉ tiêu quy hoạch, tiến độ, bồi thường và tái định cư cần được công khai để người dân theo dõi.

KTS Trần Huy Ánh lưu ý, người dân cũng cần được nhìn nhận như những nhà đầu tư, bởi họ đóng góp tài sản hiện có vào quá trình tái thiết với kỳ vọng gia tăng giá trị. Quyền lợi cần được bảo đảm tương xứng, có cơ chế đối thoại công bằng; đồng thời, dự án phải chứng minh khả năng cải thiện giao thông, úng ngập, môi trường, hạ tầng kỹ thuật và an toàn phòng cháy, chữa cháy. Điều đó đòi hỏi cơ chế tài chính minh bạch và nguồn lực đủ bảo đảm thực hiện lâu dài.

Khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ, không gian đô thị có thể phát triển hiệu quả hơn, tạo điều kiện thu hút thương mại, dịch vụ, việc làm và nâng cao giá trị sử dụng đất. Tuy nhiên, phát triển phải đi cùng khả năng vận hành hạ tầng, nguồn lực duy tu và lợi ích lâu dài của cộng đồng, để từ đó, kiến tạo những không gian sống chất lượng hơn, khai thác hiệu quả dư địa phát triển, hướng tới một Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại và Hạnh phúc.