Hà Nội tính xây siêu bể ngầm chống ngập, phát triển đô thị ngầm 4 tầng

Trong quá trình phát triển đô thị, Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn như ngập úng cục bộ sau các trận mưa lớn, ùn tắc giao thông kéo dài và quỹ đất bề mặt ngày càng thu hẹp. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tìm kiếm các giải pháp quy hoạch mang tính dài hạn, đồng bộ và bền vững.

Trong bối cảnh đó, bản quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm đã đề xuất một hướng tiếp cận mới: khai thác không gian đô thị dưới lòng đất với quy mô lớn, trong đó nổi bật là ý tưởng xây dựng hệ thống “siêu bể ngầm” kết hợp với phát triển mạng lưới đô thị đa tầng. Theo định hướng này, hệ thống đường sắt đô thị (metro) sẽ đóng vai trò trục xương sống, kết nối các lớp không gian ngầm và tạo nền tảng cho mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).

Siêu bể ngầm – lời giải dài hạn cho bài toán ngập úng

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý của quy hoạch là đề xuất xây dựng hệ thống bể chứa nước mưa ngầm quy mô lớn, còn được gọi là “siêu bể ngầm”. Đây là mô hình hạ tầng đa chức năng kết hợp giữa công trình giao thông ngầm và không gian tích trữ nước mưa.

Theo phương án thiết kế, các tầng ngầm phía trên được bố trí phục vụ giao thông và các hoạt động đô thị, trong khi lớp sâu hơn được xây dựng thành các bể chứa dung tích lớn. Khi xảy ra mưa lớn vượt quá khả năng tiếp nhận của hệ thống thoát nước bề mặt, lượng nước mưa dư thừa sẽ được dẫn xuống các bể này để lưu trữ tạm thời. Sau khi thời tiết ổn định, nước sẽ được xử lý và xả dần ra môi trường.

Mô hình này được đánh giá là có tính khả thi cao bởi đã được triển khai hiệu quả tại nhiều đô thị lớn trên thế giới. Tại Tokyo (Nhật Bản), hệ thống hầm chứa nước khổng lồ nằm sâu dưới lòng đất được xem là “lá chắn” quan trọng giúp thành phố hạn chế nguy cơ ngập lụt khi xảy ra mưa lớn hoặc bão. Tương tự, Singapore cũng phát triển hệ thống quản lý nước đô thị kết hợp các công trình ngầm quy mô lớn nhằm kiểm soát lũ và tối ưu hóa nguồn nước.

Hạ tầng thoát nước hiện hữu liên tục rơi vào tình trạng quá tải khiến Hà Nội ngập lụt sau mỗi trận mưa lớn.

Đối với Hà Nội, nơi có đặc điểm địa hình thấp trũng và hệ thống thoát nước nhiều khu vực đã quá tải, việc xây dựng các siêu bể ngầm được kỳ vọng sẽ tạo ra “bộ đệm” quan trọng giúp giảm áp lực cho hạ tầng thoát nước hiện hữu, từ đó từng bước khắc phục các điểm ngập úng kéo dài trong nội đô.

Bên cạnh vai trò kiểm soát ngập lụt, quy hoạch Thủ đô cũng đặt ra định hướng khai thác mạnh mẽ không gian dưới lòng đất như một nguồn tài nguyên đô thị quan trọng. Trong bối cảnh đất đai tại khu vực trung tâm ngày càng khan hiếm, việc mở rộng không gian phát triển theo chiều sâu được xem là xu hướng tất yếu của nhiều đô thị lớn trên thế giới.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc khai thác không gian ngầm tại Hà Nội hiện vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. Phần lớn các công trình ngầm hiện nay mang tính đơn lẻ và thiếu sự kết nối tổng thể. Nhiều công trình chỉ đơn thuần là tầng hầm của các tòa nhà hoặc các hạng mục giao thông riêng biệt.

Một số tổ hợp lớn như Royal City hay các tòa nhà cao tầng có tầng hầm thương mại mới chỉ khai thác không gian ngầm trong phạm vi từng dự án. Trong khi đó, các công trình hạ tầng như hầm đi bộ Ngã Tư Sở, hầm vượt xe cơ giới Kim Liên hay Kim Đồng cũng hoạt động độc lập, chưa hình thành được một mạng lưới liên thông.

Sự phát triển rời rạc này tạo ra nghịch lý “ai đến trước sử dụng trước”, dẫn đến nguy cơ lãng phí tài nguyên không gian dưới lòng đất và gây khó khăn cho việc quy hoạch hạ tầng trong tương lai. Ngoài ra, điều kiện địa chất đặc thù của Hà Nội với nền đất yếu và mực nước ngầm cao cũng khiến chi phí xây dựng các công trình ngầm cao hơn so với nhiều đô thị khác.

Chính vì vậy, bản quy hoạch tầm nhìn 100 năm đặt mục tiêu xây dựng một chiến lược khai thác không gian ngầm có tính hệ thống, trong đó các lớp không gian được phân định rõ chức năng nhằm đảm bảo tính đồng bộ lâu dài.

Một điểm mới đáng chú ý của quy hoạch là lần đầu tiên không gian ngầm của Hà Nội được đề xuất tổ chức theo cấu trúc phân tầng độ sâu với chức năng cụ thể cho từng lớp.

Tầng ngầm nông, ở độ sâu khoảng 0–10m, sẽ ưu tiên bố trí các hạ tầng kỹ thuật cơ bản, bãi đỗ xe và hệ thống kết nối với tầng hầm của các công trình hiện hữu. Đây là lớp không gian phục vụ trực tiếp cho các hoạt động đô thị thường nhật.

Lớp tiếp theo, ở độ sâu 10–20m, được định hướng trở thành mạng lưới giao thông ngầm chủ đạo của thành phố. Tại đây sẽ hình thành hệ thống hầm đi bộ, trung tâm thương mại ngầm, bãi đỗ xe công cộng và một số tuyến metro đi nông.

Ở độ sâu 20–40m, không gian được dành cho các tuyến metro đi sâu, hệ thống tuy-nen kỹ thuật tổng hợp, các trung tâm logistics và các nhà máy xử lý nước thải quy mô lớn.

Trong khi đó, lớp sâu hơn 40m được quy hoạch cho các hạ tầng chiến lược quốc gia như hệ thống lưu trữ năng lượng, trung tâm dữ liệu hoặc các cơ sở nghiên cứu khoa học công nghệ cao.

Cách tổ chức phân tầng này giúp tối ưu hóa việc sử dụng không gian ngầm, đồng thời tạo ra sự tách biệt cần thiết giữa các hệ thống hạ tầng kỹ thuật và các hoạt động đô thị.

Hà Nội quy hoạch không gian ngầm trong 100 năm. Ảnh AI minh họa.

Metro và mô hình TOD – động lực phát triển đô thị ngầm, hướng tới đô thị xanh và bền vững trong dài hạn

Trong cấu trúc đô thị ngầm tương lai, hệ thống metro được xác định là trục xương sống kết nối toàn bộ không gian dưới lòng đất. Quy hoạch định hướng phát triển theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development) - phát triển đô thị xoay quanh các tuyến giao thông công cộng khối lượng lớn.

Theo mô hình này, các nhà ga metro không chỉ đơn thuần là điểm trung chuyển giao thông mà còn trở thành những tổ hợp đa chức năng kết hợp thương mại, dịch vụ và không gian công cộng.

Trong bán kính khoảng 500m quanh mỗi nhà ga, người dân có thể tiếp cận các trung tâm thương mại ngầm, quảng trường, bãi đỗ xe và hệ thống giao thông kết nối liên hoàn. Nhờ đó, nhiều hoạt động sinh hoạt, mua sắm và di chuyển có thể diễn ra hoàn toàn dưới lòng đất, góp phần giảm áp lực cho hạ tầng giao thông trên mặt đất.

Đặc biệt, quy hoạch cũng đề xuất xây dựng các “Super Hub” – những trung tâm trung chuyển quy mô lớn tại các nút giao quan trọng như Ngọc Hồi, Yên Viên và Tây Thăng Long. Các khu vực này sẽ kết nối đường sắt tốc độ cao, metro đô thị và các khu phố thương mại ngầm, tạo thành những “cửa ngõ giao thông” mới của Thủ đô.

Để hiện thực hóa tầm nhìn phát triển đô thị ngầm, quy hoạch Thủ đô đưa ra lộ trình triển khai theo từng giai đoạn dài hạn.

Trong giai đoạn đến năm 2045, Hà Nội sẽ tập trung hoàn thiện khung pháp lý cho việc khai thác không gian ngầm, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu bản đồ địa chính 3D nhằm phục vụ công tác quy hoạch và quản lý. Thành phố cũng sẽ triển khai thí điểm các dự án bãi đỗ xe ngầm và nhà ga metro tại khu vực nội đô lịch sử.

Đến năm 2065, mạng lưới hạ tầng ngầm sẽ từng bước được mở rộng với khoảng 50–60 bãi đỗ xe ngầm quy mô lớn và 30–40 khu phố thương mại gắn với các tuyến metro. Hệ thống xử lý nước thải ngầm hiện đại cũng sẽ được xây dựng theo các tiêu chuẩn tiên tiến.

Tầm nhìn đến năm 2125, Hà Nội đặt mục tiêu khoảng 30–40% diện tích sàn xây dựng của đô thị nằm dưới lòng đất. Khi đó, hệ thống logistics ngầm có thể vận chuyển hàng hóa tự động thông qua các đường ống chuyên dụng, vận hành bằng trí tuệ nhân tạo và công nghệ bản sao số (Digital Twin).

Các chuyên gia quy hoạch cho rằng việc phát triển không gian ngầm không chỉ nhằm giải quyết các vấn đề trước mắt như ngập lụt hay ùn tắc giao thông. Quan trọng hơn, đây là chiến lược giúp Hà Nội tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng bền vững.

Khi nhiều chức năng hạ tầng được chuyển xuống dưới lòng đất, không gian bề mặt có thể được dành nhiều hơn cho cây xanh, mặt nước và các khu vực công cộng. Điều này góp phần bảo tồn các giá trị di sản, cải thiện chất lượng môi trường sống và tạo dựng diện mạo đô thị thông thoáng hơn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực dân số ngày càng gia tăng, quy hoạch phát triển đô thị ngầm có thể trở thành một trong những chìa khóa quan trọng giúp Hà Nội thích ứng với những thách thức trong tương lai, đồng thời hướng tới mục tiêu xây dựng một Thủ đô hiện đại, xanh và bền vững

Thùy Linh