Hành động mạnh mẽ để bảo vệ thế hệ trẻ trước hiểm họa nicotine

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh đặc biệt khi Việt Nam vừa được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vinh danh và công tác lập pháp về kiểm soát thuốc lá đang bước vào giai đoạn mang tính bước ngoặt.

Tin vui từ Geneva và những cột mốc ý nghĩa

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thạc sĩ, bác sĩ Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ PCTHTL đã chia sẻ một dấu ấn quốc tế quan trọng của y tế nước nhà.

Thạc sĩ, bác sĩ Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) phát biểu. Ảnh: Mai Hoa

Tại Kỳ họp Đại hội đồng Y tế Thế giới lần thứ 79 đang diễn ra ở Geneva (Thụy Sĩ), WHO đã trao tặng giải thưởng Ngày Thế giới không thuốc lá toàn cầu cho bốn đơn vị thuộc Bộ Y tế Việt Nam, gồm: Vụ Pháp chế; Viện Chiến lược và Chính sách y tế; Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) và Quỹ PCTHTL. TS.BS Vũ Mạnh Hà, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế, đã trực tiếp nhận giải thưởng danh giá này từ Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom.

Giải thưởng là sự ghi nhận quốc tế đối với những nỗ lực vượt bậc của Việt Nam trong việc xây dựng các chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đặc biệt, những cải cách mang tính đột phá về thuế thuốc lá vừa qua được ước tính sẽ giúp 2,1 triệu người Việt Nam bỏ thuốc hoặc không bắt đầu hút thuốc vào năm 2031, ngăn ngừa 700.000 ca tử vong sớm trong những thập kỷ tới, đồng thời đóng góp thêm 24.000 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước mỗi năm.

Năm 2026, WHO lựa chọn chủ đề Ngày Thế giới không thuốc lá là: “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”. Đây là một thông điệp đặc biệt thời sự khi các tập đoàn thuốc lá trên toàn cầu đang thay đổi chiến thuật, nhắm trúng vào tâm lý thanh thiếu niên để gài bẫy một thế hệ nghiện mới.

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: Mai Hoa

Theo báo cáo của Mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu (STOP), ngành công nghiệp này đang áp dụng các chiến thuật marketing hết sức tinh vi dưới ba xu hướng chính.

Thứ nhất, chiến thuật "Kẹo hóa" sản phẩm: Ngụy trang thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các túi ngậm nicotine bằng bao bì sặc sỡ, bóng bẩy mô phỏng các hãng bánh kẹo nổi tiếng, vốn là sở thích của trẻ em.

Thứ hai, chiến thuật "Trò chơi hóa": Tích hợp màn hình cảm ứng, loa phát nhạc, kết nối bluetooth và các trò chơi điện tử kinh điển (Pac-Man, Tetris) ngay trên thiết bị hút. Nguy hiểm hơn, mô hình "Hút để kiếm tiền" (Vape-to-earn) trên các nền tảng Web3 như Puffpaw trả thưởng bằng tiền ảo dựa trên số lần hút, tạo ra vòng lặp nghiện kép: Nghiện hóa chất (nicotine) và nghiện kinh tế.

Thứ ba, thao túng không gian mạng và quảng cáo trá hình: Ước tính có 16 triệu trẻ em dưới 18 tuổi đang bị phơi nhiễm quảng cáo thuốc lá trực tiếp trên mạng xã hội thông qua các KOLs, DJ hoặc sử dụng cả nhân vật ảo trong vũ trụ số (Metaverse) để "sang chảnh hóa" hành vi hút thuốc. Tại các cửa hàng tạp hóa, thuốc lá luôn được cố tình xếp ở tầm mắt trẻ em và đặt cạnh các quầy bánh kẹo.

Đằng sau vỏ bọc công nghệ và hương vị thời thượng đó là nicotine - chất gây nghiện cực mạnh làm tổn thương nghiêm trọng sự phát triển não bộ, cảm xúc và sức khỏe tinh thần của trẻ em. Thực tế tại Việt Nam, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh từ 13-17 tuổi đã tăng chóng mặt từ 2,6% (năm 2019) lên đến 8,1% (năm 2023).

Gánh nặng bệnh tật và khoảng trống pháp lý tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều chuyển biến tích cực trong 13 năm thực hiện Luật PCTHTL - tiêu biểu là tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động năm 2025 tại nơi làm việc giảm 32,9%, tại gia đình giảm 27,5% so với năm 2010 - song Việt Nam vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới.

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Mai Hoa

Theo số liệu trích dẫn từ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu mới nhất, thuốc lá cướp đi sinh mạng của 103.000 người mỗi năm tại Việt Nam (trong đó có 18.800 ca tử vong do hút thuốc thụ động). WHO ước tính tổn thất về y tế và kinh tế do thuốc lá gây ra tại nước ta lên tới 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP.

Bên cạnh đó, báo cáo tổng kết của Bộ Y tế cũng chỉ ra những bất cập lớn trong quản lý nguồn cung: Có tới 82,5% điểm bán lẻ vi phạm quy định trưng bày (quá một bao/một tút cho một nhãn hiệu); tỷ lệ chủ cửa hàng bán thuốc lá cho trẻ em dưới 18 tuổi lên tới 40,8%. Ngoài ra quy định cấm bán thuốc lá trong phạm vi 100m xung quanh trường học và bệnh viện gần như bị vô hiệu hóa. Trung bình quanh các cơ sở y tế vẫn có tới 15,4 cửa hàng bán lẻ tại Hà Nội, 18,7 cửa hàng bán lẻ tại thành phố Hồ Chí Minh và 20,9 cửa hàng bán lẻ tại Cần Thơ.

Để “bịt kín” các khoảng trống pháp lý, Bộ Y tế đã được giao chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan khẩn trương xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTHTL. Cục Quản lý Khám, chữa bệnh là đơn vị trực tiếp soạn thảo. Đáng chú ý, khi lấy ý kiến các thành viên Chính phủ vào tháng 4-2026, các đề xuất đột phá của Bộ Y tế đã nhận được sự đồng thuận cao.

Cụ thể, 95,65% ý kiến đồng ý quy định cấm tuyệt đối thuốc lá thế hệ mới, từ sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại cho đến sử dụng. Đây là bước cụ thể hóa Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội và bảo đảm tính thống nhất với Luật Đầu tư 2025 (đã đưa thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vào danh mục cấm kinh doanh).

Một quy định đáng chú ý nữa là cấm trưng bày thuốc lá tại tất cả các điểm bánnhằm loại bỏ hoàn toàn việc quảng cáo trá hình qua thị giác, giảm hành vi mua ngoài dự định của người đang cai nghiện và giới trẻ. Biện pháp mạnh mẽ này phù hợp với xu hướng thế giới khi tính đến năm 2024 đã có 59 quốc gia áp dụng, bao gồm cả các nước láng giềng như Thái Lan, Singapore, Lào.

Đặc biệt dự thảo xác lập một thế hệ Việt Nam hoàn toàn không khói thuốc thông qua chính sách: “Cấm người sinh từ ngày 1-1-2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá”. Đánh giá tác động cho thấy chính sách này mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe cực kỳ lớn cho tương lai đất nước. Bộ Y tế đang trình Chính phủ quyết định thời điểm đưa vào luật để bảo đảm tính khả thi và đồng bộ trong khâu thực thi kiểm soát tại điểm bán.