Hiến mô, tạng ở trẻ em: Nhân văn nhưng không thể thiếu 'hàng rào bảo vệ'

Bác sĩ tiến hành rửa tạng trước khi ghép

- Thưa GS.TS. Trần Minh Điển, một số nội dung trong dự thảo Luật liên quan đến người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi có nguyện vọng và được đồng ý đã gây ra nhiều ý kiến lo ngại trên mạng xã hội. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Tôi cho rằng đây là vấn đề cần được giải thích đầy đủ, khoa học và minh bạch. Hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể không chỉ liên quan đến cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh mà còn gắn liền với quyền con người, quyền trẻ em và những nguyên tắc cơ bản của đạo đức y học.

Trước hết, cần phân biệt rõ hai nội dung của dự thảo Luật: hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Đây là hai vấn đề khác nhau về bản chất y học cũng như điều kiện pháp lý.

Việc phân biệt rõ hai hình thức này sẽ giúp tránh cách hiểu rằng quy định cho phép trẻ em hiến mô tái sinh đồng nghĩa với việc cho phép lấy các cơ quan như thận, gan của trẻ đang sống để ghép cho người khác. 

- Ông có thể giải thích rõ hơn về việc hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống? Vì sao dự thảo Luật đề cập đến nội dung này?

Mô tái sinh là những mô mà sau khi được lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần mô đã lấy. Một ví dụ trong y học là tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo.

Trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh cần ghép tế bào gốc tạo máu. Một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em ruột chưa đủ 18 tuổi lại là người có mức độ tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc.

Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu, sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và đáp ứng các điều kiện cần thiết, có thể mang lại cơ hội điều trị, thậm chí cứu sống người thân.

Vì vậy, đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt để điều trị cho người thân có cơ sở khoa học và ý nghĩa nhân văn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi trẻ em đều có thể hiến mô, mà phải tuân thủ những điều kiện chặt chẽ về chuyên môn và pháp lý.

GS.TS. Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương

- Với trẻ em chưa đủ 18 tuổi, làm thế nào để bảo đảm việc hiến mô thực sự tự nguyện, không xuất phát từ sự ép buộc hoặc áp lực của gia đình?

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng. Theo tôi, việc bảo vệ quyền lợi và sự an toàn của trẻ em phải là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách.

Đối với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc hiến chỉ nên được xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp và những nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ hiến đã được đánh giá đầy đủ. Đồng thời, phải đáp ứng các điều kiện về sự đồng ý theo quy định pháp luật.

Việc đánh giá không thể chỉ dừng ở sức khỏe thể chất mà còn phải quan tâm đến tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được cung cấp thông tin và bày tỏ ý kiến của trẻ. Đặc biệt, cần bảo đảm trẻ không bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình quyết định.

Dự thảo Luật cần được cụ thể hóa bằng những quy định rõ ràng về điều kiện hiến, quy trình tư vấn độc lập và cơ chế giám sát. Đây là những yếu tố cần thiết để bảo đảm quyết định hiến mô được xem xét thận trọng, trên cơ sở lợi ích tốt nhất của trẻ em.

- Một nội dung khác cũng được quan tâm là hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Nội dung này cần được hiểu như thế nào, thưa ông?

Cần hiểu rằng hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn khác hoàn toàn với việc hiến mô khi còn sống.

Theo nội dung dự thảo được đề cập, việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được xem xét khi đã xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chuẩn chuyên môn và quy định pháp luật, đồng thời đáp ứng các điều kiện về nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp.

Chết não không phải là hôn mê sâu hay tình trạng bệnh nặng, nguy kịch. Đây là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, phải được xác định theo những tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt. Một trẻ đang hôn mê, dù tình trạng rất nặng, nhưng chưa được xác định chết não thì không thể được coi là người hiến tạng sau chết não.

Bên cạnh đó, việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải bảo đảm tính độc lập và khách quan. Những người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn của chính người hiến đó. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm tránh xung đột lợi ích và bảo đảm tính minh bạch.

Tạng được vận chuyển đến phòng mổ để ghép

- Từ thực tiễn điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương, việc bổ sung nguồn mô, tạng hiến có ý nghĩa như thế nào đối với trẻ mắc bệnh hiểm nghèo?

Trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối mà ghép tạng là giải pháp điều trị cần thiết để duy trì sự sống.

Tuy nhiên, việc tìm được nguồn tạng phù hợp cho trẻ nhỏ thường gặp nhiều khó khăn do yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và các điều kiện chuyên môn khác. Vì vậy, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo.

Từ góc độ nhân văn, một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Nhưng giá trị ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi việc hiến tặng xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, tuân thủ quy trình chuyên môn nghiêm ngặt và tôn trọng người hiến cũng như gia đình.

- Theo ông, cần bổ sung những cơ chế bảo vệ nào để các quy định về hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi được thực hiện an toàn trong thực tế?

Để chính sách đi vào cuộc sống, sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành với những quy định cụ thể, rõ ràng và có thể thực hiện được.

Đối với hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống, cần quy định cụ thể danh mục mô được phép hiến; điều kiện và quy trình đánh giá sức khỏe thể chất, tâm lý; việc cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi; quyền bày tỏ ý kiến của trẻ; cơ chế tư vấn, giám sát độc lập và trách nhiệm chăm sóc, theo dõi sức khỏe sau hiến.

Đối với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cần hướng dẫn chặt chẽ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, trách nhiệm của người đại diện hợp pháp và cơ chế bảo đảm tính khách quan trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.

Đồng thời, phải có những biện pháp phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm mô, bộ phận cơ thể hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi trái pháp luật.

Ê-kíp đang tiến hành ghép tạng cho người bệnh tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức

- Ông muốn nhấn mạnh điều gì để người dân hiểu đúng tinh thần của những đề xuất này?

Tôi muốn nhấn mạnh rằng tinh thần của chính sách không phải là cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ em. Mục tiêu là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh hiểm nghèo trong những điều kiện được pháp luật quy định chặt chẽ, đồng thời luôn đặt quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và sự an toàn của trẻ em lên hàng đầu.

Theo tôi, khi xây dựng chính sách liên quan đến trẻ em, cần nhìn nhận đồng thời quyền được bảo vệ của trẻ có thể trở thành người hiến và cơ hội được sống, được điều trị của những trẻ đang mắc bệnh hiểm nghèo. Hai yêu cầu này không đối lập nhau, nhưng chỉ có thể được bảo đảm khi pháp luật quy định rõ ràng, quy trình thực hiện nghiêm ngặt và có cơ chế giám sát độc lập, hiệu quả.

Tôi tin rằng, việc giải thích đầy đủ, minh bạch và hoàn thiện các quy định trên cơ sở khoa học sẽ giúp xã hội hiểu đúng hơn ý nghĩa của dự thảo Luật, góp phần thúc đẩy hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể vì mục tiêu cứu sống người bệnh và bảo vệ sức khỏe Nhân dân.

- Xin cảm ơn ông!