'Hình hài' của thị trường carbon Việt Nam theo cơ chế thị trường

Việt Nam đã chuẩn bị cho việc vận hành thị trường carbon trong khoảng 6 năm qua

Vận hành thuận tiện, minh bạch và công bằng

Để tạo nền tảng pháp lý rõ ràng cho thị trường carbon trong nước, trong thời gian qua, Chính phủ và các bộ, ngành đã liên tiếp ban hành nhiều văn bản quan trọng. Trong đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9/2/2026 phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm giai đoạn 2025-2026; Nghị định số 112/2026/NĐ-CP ngày 1/4/2026 về chuyển giao quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon…

Gần đây nhất, Chính phủ ban hành Nghị định số 180/2026/NĐ-CP quy định về dịch vụ hấp thụ và lưu trữ cacbon của rừng, có hiệu lực từ ngày 15/7/2026. Đây là Nghị định đầu tiên thiết lập khung pháp lý thống nhất về dịch vụ hấp thụ và lưu giữ cacbon của rừng, đồng thời đặt nền móng xây dựng Tiêu chuẩn quốc gia về tín chỉ cacbon rừng, hướng tới hình thành thị trường cacbon minh bạch, đáp ứng các cam kết giảm phát thải của Việt Nam.

Pháp lý đã thuận đường, việc đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng thị trường carbon trong nước cũng đã được thực hiện. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT quy định quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, tạo cơ sở cho việc quản lý và giao dịch hàng hóa trên sàn giao dịch; sàn giao dịch carbon trong nước cũng đã chính thức được khai trương.

Bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước khẳng định, việc sàn giao dịch carbon chính thức đi vào hoạt động không chỉ là dấu mốc quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế xanh của Việt Nam, mà còn khẳng định quyết tâm của Chính phủ trong việc xây dựng một thị trường vận hành minh bạch, hiệu quả, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với các yêu cầu mới của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Quan trọng nhất là, sàn giao dịch carbon góp phần hình thành cơ chế xác định giá carbon theo nguyên tắc thị trường, tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm phát thải và tăng sức cạnh tranh.

Muốn hệ thống vận hành minh bạch, hiệu quả thì công tác phối hợp giữa các đơn vị phải chặt chẽ và thông suốt. Theo quy định hiện nay, hệ thống giao dịch hàng hóa carbon được đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), trong khi hệ thống lưu ký và thanh toán do Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm; Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) thực hiện cung cấp dịch vụ thanh toán.

Các bên hiện đang tiếp tục hoàn thiện các quy trình nghiệp vụ, tạo thuận lợi tối đa cho các công ty chứng khoán thành viên, các doanh nghiệp thuộc danh mục phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính và các tổ chức tham gia giao dịch tín chỉ carbon, bảo đảm mọi chủ thể tham gia thị trường có thể tiếp cận dịch vụ thuận tiện minh bạch và hiệu quả; tăng cường công tác giám sát, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là các hành vi thao túng, gian lận hoặc lợi dụng thị trường, đảm bảo môi trường giao dịch công bằng.

Tiền đề để mở rộng thị trường

Để đạt được những kết quả này, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Việt Nam đã chuẩn bị cho việc vận hành thị trường carbon trong khoảng 6 năm qua. Đây là lộ trình đã được Việt Nam xác định và là bước đi tất yếu nhằm sử dụng các công cụ thị trường để thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Cơ chế này không chỉ tạo động lực, nguồn lực tài chính cho các doanh nghiệp tiên phong trong chuyển đổi xanh, chuyển đổi sạch và phát triển theo mô hình kinh tế carbon thấp, mà còn tạo áp lực đối với những doanh nghiệp chậm chuyển đổi khi buộc phải mua tín chỉ carbon trên thị trường để đáp ứng các quy định về phát thải.

Thực tế, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu khẳng định, phát triển thị trường carbon là một giải pháp không chỉ tạo động lực thu hút đầu tư vào công nghệ xanh mà còn giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược giảm phát thải, tối ưu hóa chi phí sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh khi các tiêu chuẩn môi trường trên thế giới ngày càng khắt khe.

Trong giai đoạn thí điểm từ nay đến năm 2028, "tấm vé" đầu tiên tham gia thị trường được trao cho 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và ximăng tham gia giao dịch trên sàn, tạo tiền đề để mở rộng thị trường trong các giai đoạn tiếp theo.

Ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu cho biết, các doanh nghiệp đều đang tuân thủ đầy đủ công tác kiểm kê, báo cáo kiểm kê và có kế hoạch giảm nhẹ phát thải. Bên cạnh các quy định bắt buộc, Chính phủ cũng ban hành nhiều chính sách để hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi (ưu đãi tài chính, áp dụng các chính sách về thuế, phí như ưu đãi lệ phí trước bạ cho xe điện hoặc ưu đãi thuế nhập khẩu đối với các công nghệ cao). Trong đó, quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp tiếp cận các nguồn tài chính xanh, hỗ trợ giảm phát thải.

Nếu hành lang pháp lý và hạ tầng kỹ thuật đang dần hoàn thiện, thì bài toán lớn nhất hiện nay lại nằm ở chính doanh nghiệp - chủ thể trực tiếp tham gia thị trường. Bà Đặng Hồng Hạnh, chuyên gia biến đổi khí hậu, Công ty cổ phần Quản lý PoA Carbon Việt Nam, đây vừa là lợi thế, vừa là áp lực cho các doanh nghiệp. Trở ngại hiện nay là phần lớn doanh nghiệp vẫn còn bị động. Không ít đơn vị mới nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ hành chính, chưa nhận ra đây là cơ hội tối ưu chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh. Một trong những nút thắt lớn nhất là công tác kiểm kê khí nhà kính - nền tảng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ. Nhiều doanh nghiệp hiện mới dừng ở mức làm để “đủ thủ tục”, chưa đầu tư đúng mức vào độ chính xác dữ liệu. Nếu số liệu kiểm kê không chuẩn, doanh nghiệp sẽ thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch, và càng bất lợi hơn khi bước vào giao dịch

PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ cho rằng, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ cơ chế vận hành và xây dựng chiến lược phù hợ, trong đó cần phân biệt rõ giữa thị trường carbon tuân thủ và thị trường carbon tự nguyện; chủ động xây dựng và triển khai kế hoạch giảm phát thải khí nhà kính của riêng mình. Trong trường hợp chi phí đầu tư công nghệ quá lớn hoặc chưa thể thực hiện ngay, doanh nghiệp có thể mua tín chỉ carbon trên thị trường để bù đắp phần phát thải vượt hạn mức. Tương ứng với từng chiến lược tham gia thị trường, doanh nghiệp cần tăng cường công tác đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ.