Hình tượng con ngựa: Từ biểu tượng văn hóa đến bài học làm người

Học sinh thích thú lấy hình tượng ngựa để trang trí cho hội trại Tết Bính Ngọ. Ảnh: TVT

Trước hết, con ngựa thường là biểu tượng của sự thành đạt, giàu sang và lý tưởng anh hùng.

Trong xã hội xưa, hình ảnh "Ngựa anh đi trước, võng nàng theo sau" gợi ra sự thành danh của các sĩ tử sau bao năm miệt mài đèn sách. Đây là niềm hãnh diện khi "vinh quy bái tổ".

Ở chốn trận mạc, con ngựa gắn liền với bậc tướng sĩ thời xưa. Dù nói về sự hy sinh nhưng cụm từ "Da ngựa bọc thây" đã lý tưởng hóa cái chết của bậc trượng phu vì đại nghĩa mà xem nhẹ hình hài. Còn trong "Truyện Kiều" của đại thi hào Nguyễn Du, hình ảnh "Ngựa xe như nước áo quần như nêm" cho thấy cảnh tượng tấp nập của ngày hội phồn hoa.

Bên cạnh đó, hình ảnh con ngựa còn ẩn dụ để giáo dục về tính cách và đạo đức con người. Từ những tập tính tự nhiên của con ngựa, ông cha ta đã gửi gắm những bài học về nhân sinh quan sâu sắc. Như câu "Ngựa non háu đá" là lời nhắc nhở về tính hung hăng, xốc nổi của tuổi trẻ. Hay câu "Ngựa quen đường cũ" là lời cảnh báo về những thói quen xấu mà chúng ta rất khó từ bỏ. Ngược lại, hình ảnh "Thay ngựa đổi chủ" hay "Ngựa nào gác được hai yên" khẳng định lòng chung thủy, bản lĩnh của người biết giữ vững lập trường và đạo nghĩa.

Ngoài ra, hình ảnh con ngựa còn được dùng để bóc trần những thói hư tật xấu của một bộ phận người trong xã hội. Thành ngữ "Đầu trâu mặt ngựa" không chỉ dùng để miêu tả ngoại hình mà còn ám chỉ những kẻ hung đồ, bất lương, mất hết nhân tính. Hay những thói quen thiếu tế nhị cũng được hình tượng hóa qua câu "Mồm chó, vó ngựa". Có thể thấy, dân gian đã ví von hình ảnh con ngựa thành một cuốn từ điển sống động về tính cách con người.

Tuy nhiên, con người vốn không ai hoàn hảo cả, tài năng thường đi đôi với khiếm khuyết. Người xưa có câu "Ngựa hay có tật" như một cái nhìn bao dung: hãy trân trọng cái tài nhưng cũng tỉnh táo trước cái tật. Đặc biệt, không ai không biết câu "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ". Hình ảnh con ngựa ở đây hiện lên quá gần gũi, tạo ra ấn tượng đẹp nhất trong tâm thức người Việt ta. Qua đó, ông cha ta đã gửi gắm một bài học quý báu nhất về tình đoàn kết và lòng nhân ái. Con ngựa lúc này là một cá thể đặt trong mối quan hệ với tập thể, là một phần của cộng đồng xã hội, mà ở đó nỗi đau của một cá nhân đã trở thành nỗi lo lắng của cả tập thể.

Cuối cùng, hình ảnh con ngựa còn mang lại những bài học về quản trị cuộc sống. "Muốn đi xa phải giữ gìn sức ngựa" là một chiến lược sống bền bỉ, dạy con người cách sử dụng nguồn lực phù hợp để đạt được mục tiêu lâu dài. Và hơn hết, vẻ đẹp của người lãnh đạo được kết tinh trong hình ảnh "Cầm cương nảy mực", tức là người lãnh đạo cần có sự công minh, chính trực và khôn ngoan.

Trong văn hóa người Việt, hình ảnh ngựa không chỉ đơn thuần là một con vật kéo xe hay là một phương tiện di chuyển. Mà đó là một biểu tượng nghệ thuật mang tính giáo huấn sâu sắc. Ông cha ta đã thổi hồn vào linh vật này khiến nó trở thành một hệ giá trị soi chiếu, để nhắc nhở mỗi chúng ta về cách sống, cách đối nhân xử thế và cách giữ gìn bản lĩnh giữa cuộc đời đầy biến động.

Trần Văn Tâm