Hoàn thành bồi thường, tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định

Góp ý về vấn đề phục hồi sinh kế và theo dõi đời sống sau thu hồi đất, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (TP Cần Thơ) cho biết, dự thảo đã xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, yêu cầu điều tra thu nhập trước khi phê duyệt phương án nhưng chưa rõ cơ chế, trách nhiệm liên quan.

Theo bà, việc dự thảo chỉ ghi nhận tại một thời điểm có thể không phản ánh đúng mức sống, mức độ phụ thuộc của người dân vào phần đất bị thu hồi.

Bên cạnh các biện pháp cần thiết để hỗ trợ người bị thu hồi đất có việc làm, thu nhập ổn định, bà Diễm kiến nghị bổ sung vào Điều 46 một khoản quy định: “Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định các trường hợp bị mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất và biện pháp phục hồi sinh kế phù hợp. Nội dung phục hồi sinh kế phải có kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả; được lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và phê duyệt đồng thời với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư”.

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm

Bà đề nghị UBND cấp tỉnh cần có trách nhiệm tổ chức theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống sau thu hồi đất; chỉ đạo thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung khi người dân chưa ổn định được sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi đất.

Chính phủ quy định thời gian theo dõi, phương pháp đánh giá và cơ chế phối hợp, trong đó cần có sự tham gia của người bị ảnh hưởng. Việc điều tra thu nhập phải phản ánh chu kỳ sản xuất, kinh doanh; sử dụng nhiều nguồn chứng cứ phù hợp, không chỉ căn cứ vào hóa đơn hoặc chứng từ thuế. Theo bà Diễm, cách làm này đặc biệt cần thiết đối với sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản.

Bà cũng đề nghị dự thảo giao Chính phủ quy định hỗ trợ phù hợp đối với người trực tiếp lao động, thuê đất, thuê mặt bằng hợp pháp bị mất việc hoặc mất nguồn thu do thu hồi đất. Bởi đối tượng này có thể không thuộc diện được bồi thường quyền sử dụng đất nhưng thiệt hại về sinh kế cần được xem xét trên cơ sở có thật, có chứng cứ và không trùng với khoản đã được hỗ trợ.

Cần theo dõi, đánh giá đời sống người dân sau tái định cư

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (TP Hải Phòng) thì đánh giá dự thảo luật đã quan tâm hơn đến yêu cầu ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh và phục hồi sinh kế cho người có đất bị thu hồi.

Trong dự thảo, Điều 46 quy định việc hỗ trợ nhằm bảo đảm chỗ ở, ổn định đời sống và phục hồi sinh kế. Điều 47 đặt ra những yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội của khu tái định cư. Điều 48 quy định các trường hợp được bố trí tái định cư và cơ chế hỗ trợ suất tái định cư tối thiểu.

Đại biểu Nga nhìn nhận, đây là những quy định cần thiết. Tuy nhiên bà cho rằng, dự thảo vẫn cần làm rõ hơn trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện chính sách thay vì chỉ dừng lại ở việc xác định các hình thức hỗ trợ. Vấn đề quan trọng hơn là, sau khi thu hồi đất, đời sống của người dân sẽ như thế nào.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga

"Một hộ nông dân có thể được bố trí chỗ ở mới nhưng không còn đất sản xuất. Một hộ kinh doanh có thể được bồi thường về đất và tài sản nhưng mất đi địa điểm tạo ra nguồn thu nhập chính. Một người lao động lớn tuổi có thể nhận tiền hỗ trợ chuyển đổi nghề nhưng không còn khả năng tìm được việc làm phù hợp. Trong những trường hợp ấy, việc hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định được cuộc sống" - nữ đại biểu phân tích.

Theo bà Nga, chính sách thu hồi đất phải được đánh giá không chỉ bằng tiến độ giải phóng mặt bằng, mà còn bằng khả năng ổn định đời sống và phục hồi sinh kế của những người bị ảnh hưởng.

Vì vậy, bà đề nghị bổ sung nguyên tắc: phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần xác định những nhóm người có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu sau thu hồi đất để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, đặc biệt đối với hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. 

Đồng thời, bà cho rằng cần quy định trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

"Luật không thể quy định cứng một mức thu nhập hay một thời hạn hỗ trợ chung cho mọi trường hợp, bởi điều kiện kinh tế xã hội của các địa phương rất khác nhau" - đại biểu đưa quan điểm.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (TP Hải Phòng) thì nhận định, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người dân và cũng là một trong những nguyên nhân phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện kéo dài.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn 

Ông ghi nhận dự thảo đã quy định trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm sinh kế, cơ chế bồi thường bằng đất ở, nhà ở tại chỗ đối với một số dự án. Tuy nhiên, ông cho rằng cần chuyển mạnh từ tư duy bồi thường giá trị đất bị thu hồi sang bảo đảm khả năng ổn định và phát triển cuộc sống của người dân sau thu hồi đất.

Do đó, ông đề nghị bổ sung rõ hơn nguyên tắc "phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được xây dựng trên cơ sở đánh giá khả năng phục hồi sinh kế, điều kiện nhà ở và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu; xác định trách nhiệm theo dõi, đánh giá đời sống người dân sau tái định cư".

Dự thảo cho phép cưỡng chế thu hồi đất sau khi đã bố trí tái định cư hoặc bố trí tạm cư. Đại biểu Sơn đề nghị quy định chặt chẽ hơn trường hợp áp dụng tạm cư, xác định thời hạn tối đa, tiêu chuẩn chỗ ở và trách nhiệm của cơ quan nhà nước nếu chậm bố trí tái định cư chính thức.

"Không nên để một giải pháp mang tính tạm thời trở thành tình trạng kéo dài, khiến người dân phải chịu thiệt thòi sau khi bàn giao đất cho dự án" - ông Sơn phát biểu.