Học sinh thích ứng nhanh với AI nhưng còn 'khoảng trống' đọc hiểu

Khoa học là điểm sáng, đọc hiểu vẫn là “điểm nghẽn”

Việt Nam có 7.353 học sinh thuộc 194 trường hoàn thành khảo sát PISA 2025, đại diện cho khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi. Đây cũng là lần đầu Việt Nam chuyển từ hình thức làm bài trên giấy sang máy tính. Ở phần Đọc hiểu, học sinh phải xử lý văn bản số, bảng biểu, dữ liệu động, điều hướng giữa nhiều nguồn thông tin và thực hiện các thao tác số. Vì vậy, chưa nên chỉ dựa vào chênh lệch điểm số giữa PISA 2025 và các kỳ trước để đánh giá xu hướng chất lượng giáo dục.

Điểm trung bình của học sinh Việt Nam đạt 457 ở Khoa học, 443 ở Toán, 392 ở Đọc hiểu và 461 ở Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Khoa học là lĩnh vực có kết quả tương đối tích cực khi 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, gần mức 74% của OECD. Ở Toán, tỷ lệ này là 58%, so với 65% của OECD.

Đọc hiểu vẫn là điểm hạn chế của học sinh Việt Nam.

Đáng chú ý, Đọc hiểu vẫn là điểm hạn chế. Chỉ 41% học sinh Việt Nam đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi mức trung bình OECD là 69%. Như vậy, khoảng 59% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA.

Tỷ lệ học sinh đạt năng lực cao cũng còn thấp: chỉ 2% đạt Mức 5 hoặc 6 ở Khoa học, 4% ở Toán và gần 0% ở Đọc hiểu, trong khi mức trung bình OECD lần lượt là 7%, 8% và 6%. Kết quả cho thấy cần vừa nâng mặt bằng năng lực cơ bản cho số đông, vừa tạo điều kiện phát triển nhóm học sinh có năng lực cao.

AI được sử dụng rộng rãi

PISA 2025 ghi nhận thái độ học tập tích cực của học sinh Việt Nam. Có 82% tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó và chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Khi gặp khó khăn, 87% tìm kiếm sự hỗ trợ của giáo viên và 90% hỏi bạn bè.

Sự đồng hành của giáo viên cũng là điểm sáng. Có 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em; 85% cho biết giáo viên tiếp tục giảng đến khi học sinh hiểu và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần. Các tỷ lệ tương ứng của OECD lần lượt là 69%, 69% và 73%.

Mức độ chuyên cần của học sinh Việt Nam cũng cao hơn OECD. Trong hai tuần trước khảo sát, 4% học sinh nghỉ ít nhất một ngày không phép, 9% bỏ ít nhất một tiết và 32% đi học muộn, thấp hơn mức 22%, 24% và 50% của OECD.

Tuy nhiên, cơ hội học tập chưa đồng đều. Khoảng 31% học sinh Việt Nam thuộc nhóm có điều kiện kinh tế - xã hội thấp nhất theo thang quốc tế. Nhóm này đạt trung bình 425 điểm Khoa học, trong khi nhóm thuận lợi nhất cao hơn 87 điểm, cho thấy hoàn cảnh gia đình vẫn ảnh hưởng đáng kể đến kết quả học tập.

Cùng với đó, công nghệ và AI đang nhanh chóng trở thành một phần của việc học. Học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD.

Điểm trung bình của học sinh Việt Nam đạt 457 ở Khoa học, 443 ở Toán, 392 ở Đọc hiểu và 461 ở Giải quyết vấn đề bằng máy tính. (Ảnh: Hải Bình)

Đáng chú ý, 94% học sinh sử dụng chatbot AI để hỗ trợ học tập; 82% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% để tóm tắt văn bản và 88% để soạn thảo bài tập. Trong khi đó, chỉ khoảng 70% cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra.

Khoảng cách này cho thấy bài toán không chỉ là kiểm soát việc sử dụng AI mà quan trọng hơn là trang bị năng lực sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Học sinh cần biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nhận diện câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ và sử dụng AI như công cụ hỗ trợ thay vì thay thế quá trình tư duy.

Từ kết quả PISA 2025, đọc hiểu cần được xem là một ưu tiên trong giáo dục phổ thông, không chỉ ở môn Ngữ văn. Để giải Toán, hiểu Khoa học, đọc biểu đồ hay tiếp nhận thông tin trên môi trường số, học sinh đều cần biết đọc, chọn lọc, so sánh và đánh giá thông tin.

Vì vậy, rèn đọc hiểu cần được thực hiện ở tất cả môn học, với nhiều dạng tài liệu như bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu. Đổi mới dạy học, kiểm tra, đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cần tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng, lập luận, xử lý thông tin và giải quyết vấn đề.

Nhìn tổng thể, PISA 2025 cho thấy những nền tảng đáng ghi nhận của học sinh Việt Nam là tinh thần học tập, sự kiên trì, khả năng tìm kiếm hỗ trợ và thích ứng nhanh với công nghệ. Thách thức phía trước là thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập, nâng năng lực đọc hiểu và bảo đảm năng lực cơ bản cho mọi học sinh.