Hồi sinh những không gian văn hóa

 Nhà Moong của đồng bào Pa Cô (thôn A Năm, xã A Lưới 1) được hồi sinh, công nhận di tích và trở thành không gian văn hóa quan trọng.

“Niềm vui” của các di tích

Nằm xuôi theo hạ nguồn sông Hương, di tích Châu Hương Viên (đường Nguyễn Sinh Cung, phường Mỹ Thượng) gắn liền với tên tuổi, cuộc đời thi sĩ Ưng Bình Thúc Giạ Thị từng rơi vào cảnh hoang tàn nay trở thành một điểm đến văn hóa.

Châu Hương Viên là không gian gồm nhiều công trình, trong đó có ngôi nhà chính ba gian hai chái được cụ Ưng Bình xây cất vào năm 1933 sau khi rời chốn quan trường. Chính không gian ấy đã trở thành điểm tụ hội các văn nhân, mặc khách của “Hương Bình thi xã” từng vang bóng huy hoàng.

Tuy nhiên, trải qua thời gian, khu vườn bị lấn chiếm và cấu kiện ngôi nhà xuống cấp nghiêm trọng. Trước sự lên tiếng của những người yêu văn hóa và giới văn nghệ sĩ, năm 2023 công trình đã được tu bổ với rất nhiều hạng mục quan trọng.

Không chỉ được bảo tồn kịp thời, Châu Hương Viên về sau được bàn giao cho Bảo tàng Lịch sử TP. Huế quản lý và đã phát huy đúng giá trị, trở thành không gian văn hóa với các chương trình kỷ niệm, sinh hoạt của văn thơ, ca Huế cũng như kết hợp phục vụ các tour, tuyến du lịch.

Ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP. Huế chia sẻ: “Thông qua các sự kiện chúng tôi hy vọng sẽ làm sống lại không gian văn hóa đúng với cái hồn cốt vốn có của di tích”.

Nằm ở phía tây TP. Huế, ngôi nhà Moong bên dãy Trường Sơn của đồng bào Pa Cô thuộc thôn A Năm, xã A Lưới 1 cũng không được bảo vệ nguyên vẹn do chiến tranh và những biến đổi của đời sống. Mãi đến năm 2013, ngôi nhà mới được chính quyền địa phương và bà con phục dựng lại bằng các vật liệu truyền thống như gỗ, tre, mây và lá.

Theo ông Hồ Mạnh Giang, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã A Lưới 1, trong đời sống cộng đồng, nhà Moong là nơi hội họp của già làng, trưởng bản và dân làng, không gian diễn ra các nghi lễ, lễ hội truyền thống, cưới hỏi, hoạt động văn hóa, văn nghệ và nhiều sự kiện quan trọng. Cũng chính trong không gian ấy, người đi trước truyền lại cho thế hệ trẻ kinh nghiệm sản xuất, phong tục, tập quán, những câu chuyện về nguồn cội và đạo lý ứng xử trong gia đình, dòng họ, cộng đồng.

Do vậy, giá trị của nhà Moong không chỉ nằm ở một công trình kiến trúc truyền thống, mà còn ở không gian văn hóa sống được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Việc phục dựng nhà Moong có ý nghĩa rất quan trọng. Không chỉ khôi phục một công trình kiến trúc truyền thống, đây còn là việc khôi phục một không gian văn hóa cộng đồng, tạo điều kiện để các phong tục, nghi lễ, hoạt động văn hóa, văn nghệ và tri thức dân gian tiếp tục được thực hành, trao truyền trong đời sống của đồng bào Pa Cô.

Sau hơn 10 năm được phục dựng lại, di tích này cũng được xếp hạng di tích cấp thành phố. Ngoài việc quản lý, bảo vệ di tích, địa phương cũng rất coi trọng tri thức và kinh nghiệm của các già làng, nghệ nhân, những người am hiểu kỹ thuật dựng nhà Moong để bảo đảm gìn giữ được những giá trị đặc trưng của công trình.

Theo ông Giang, cùng với bảo tồn kiến trúc, điều có ý nghĩa lâu dài là gìn giữ không gian văn hóa gắn với nhà Moong.

“Chúng tôi cũng xác định bảo tồn văn hóa phải từng bước gắn với phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững. Nhà Moong có thể trở thành một điểm đến văn hóa đặc sắc, nơi du khách không chỉ đến tham quan một công trình kiến trúc, mà còn được tìm hiểu lịch sử, trải nghiệm đời sống cộng đồng, thưởng thức dân ca, dân vũ, ẩm thực và những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Pa Cô”, ông Giang chia sẻ.

Vẫn còn những địa chỉ xuống cấp

Trong khi một số di tích đang được bảo tồn, phát huy tốt giá trị thì hiện nay vẫn còn một số công trình rơi vào tình cảnh xuống cấp. Có thể kể đến như di tích cấp thành phố Trụ sở tòa soạn báo Tiếng Dân tại số 193 đường Huỳnh Thúc Kháng (phường Phú Xuân). Trải qua thời gian, công trình này đang đối mặt với sự xuống cấp nghiêm trọng ở nhiều hạng mục.

Đại diện Bảo tàng Lịch sử TP. Huế - đơn vị quản lý di tích cho hay, từ năm 2021 đã cho lập hồ sơ và tham mưu, đề xuất các cấp có thẩm quyền thống nhất chủ trương đầu tư dự án nhằm bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích. Tuy nhiên, đến nay công trình vẫn chưa được bố trí nguồn vốn để triển khai thực hiện. Vì thế, thời gian tới Bảo tàng tiếp tục kiến nghị các cấp có thẩm quyền tiếp tục quan tâm, xem xét bố trí nguồn lực để sớm triển khai dự án.

Tương tự, công trình nhà tranh vách đất tại di tích Khu lưu niệm Phan Bội Châu ở Huế (119 Phan Bội Châu, phường Thuận Hóa) cũng rơi vào tình cảnh rệu rã, mục nát. Theo ghi nhận, công trình hiện đã được rào chắn để bảo đảm an toàn. Phía Bảo tàng Lịch sử TP. Huế cho hay, hiện công trình đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt kinh phí để tu sửa và đơn vị đang khẩn trương hoàn tất các thủ tục để triển khai.