Hương quế Trà My

Xanh thắm bên rừng quế Trà My thôn 2 (xã Trà Vân). Ảnh: VĂN THƯƠNG

Di sản từ cộng đồng

Sau cơn mưa, khu rừng quế ở nóc Ông Ní càng thêm xanh ngắt dưới chân núi Ngọc Linh. Những cây quế cổ thụ vươn cao giữa rừng, thân cây xù xì, rêu bám xanh, tán lá xòe rộng che kín khoảng trời. Dưới đất, lớp lá quế rụng dày thành thảm mùn. Theo từng cơn gió thoảng, hương quế từ thân cây lan tỏa trong không gian mát lạnh của rừng.

Dần hiện lên trước mặt là một cây quế cổ thụ sừng sững. Chúng tôi băng qua triền núi để chạm vào gốc cây có tuổi đời hơn 160 năm, được người dân chung sức gìn giữ. Họ gọi đó là “cụ quế”, cái tên thân thuộc trong đời sống cộng đồng, được xem như báu vật của núi rừng. “Cụ quế” có thân lớn, vỏ dày, tán rộng, vẫn sinh trưởng xanh tốt sau nhiều biến động của thời tiết.

"Cụ quế" ở nóc Ông Ní đã được công nhận Cây Di sản Việt Nam có tuổi đời 162 năm. Ảnh: VĂN THƯƠNG

Ông Nguyễn Đình Quy, Trưởng thôn 2 cho biết, người Ca Dong xem quế là loài cây quý được núi rừng ban tặng nên luôn có ý thức gìn giữ. Ở khu rừng quế cổ thụ, người dân không bóc vỏ khai thác như quế trồng thương phẩm, mà chỉ thu hái hạt giống để ươm cây con. Từ nguồn giống của “cụ quế”, hàng nghìn cây quế hậu duệ được nhân giống, tiếp tục trồng trên những cánh rừng, góp phần duy trì nguồn gen quý của giống quế Trà My.

“Việc bảo vệ những cây quế cổ thụ cũng được cộng đồng đưa thành quy ước của làng. Người vi phạm sẽ bị xử phạt bằng tiền, trồng lại nhiều gốc quế khác hoặc tham gia lao động, vệ sinh trong làng nhiều ngày, có khi nửa tháng đến một tháng. Nhờ vậy, rừng quế được giữ, người dân càng nâng cao ý thức chăm sóc và bảo tồn di sản của cộng đồng”, ông Quy chia sẻ.

Tháng 9/2025, cây quế nóc Ông Ní được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận Cây Di sản Việt Nam. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị của một cây quế cổ thụ và hành trình gìn giữ của cộng đồng, góp phần bảo tồn nguồn gen quý, giữ gìn cảnh quan sinh thái và các giá trị văn hóa gắn với thiên nhiên dưới chân núi Ngọc Linh.

Vỏ quế Trà My được người dân thu hoạch, phơi khô trước khi xuất bán thị trường. Ảnh: XUÂN TRỰC

Theo hương quế bay xa

Quế Trà My từng trở thành thương hiệu của vùng đất miền Trung. Theo chân các đoàn thương hồ, loại quế quý hiếm rời ngọn núi Ngọc Linh xuôi về đồng bằng, rồi vượt biển đến nhiều thị trường châu Á, châu Âu, trở thành nguồn dược liệu quan trọng trong y học và ẩm thực. Từ đó, “Cao sơn ngọc quế” hiện diện như một dấu ấn của vùng sản vật từng có vị thế rõ nét trên bản đồ giao thương xứ Quảng.

Trong ký ức của ông Đinh Mươk, nguyên Chủ tịch Hội Sâm núi Ngọc Linh và quế Trà My, hành trình của quế từ vùng đất Trà My xuống đồng bằng từng gắn với những con đường rừng quanh co. Người Ca Dong, Xơ Đăng, Mơ Nông gùi quế băng qua suối lớn, men theo sông Tranh hòa vào Thu Bồn, Vu Gia rồi xuôi về thương cảng Hội An. Hàm lượng tinh dầu cao khiến quế gây nóng rát khi mang vác đường dài, người gùi phải lót lá chuối sau lưng để giảm bỏng. Từ những nhọc nhằn ấy hình thành một trục giao thương nối vùng núi với miền biển, đưa sản vật, con người và tri thức bản địa hòa vào dòng chảy kinh tế - văn hóa xứ Quảng.

Ngày nay, quế Trà My được nhìn nhận như một hệ sinh thái giá trị tích hợp giữa tự nhiên, văn hóa, khoa học và thị trường. Cách tiếp cận này đòi hỏi thay đổi tư duy phát triển, chuyển từ khai thác tài nguyên sang bảo tồn gắn với đổi mới sáng tạo và liên kết đa chủ thể. “Cần giữ gìn tính bản địa của giống quế Trà My, hạn chế lai tạp để bảo đảm chất lượng dược tính và giá trị lâu dài. Qua khảo sát thực tế, vùng Trà Leng hiện còn lưu giữ nguồn gen quế tương đối thuần, phân bố rộng trong cộng đồng dân cư, có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn”, ông Đinh Mươk nhấn mạnh.

Chủ tịch UBND xã Trà Leng Châu Minh Nghĩa cho biết, Trà Leng là vùng lõi của quế Trà My với tổng diện tích hơn 2.000 ha, sản lượng khoảng 150 tấn vỏ quế mỗi năm. Địa phương đang ưu tiên bảo tồn nguồn gen, gìn giữ không gian sinh thái rừng; đồng thời xem cây quế là tài sản tích lũy của người dân, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế.

“Đầu tháng Bảy tới, chúng tôi sẽ tổ chức lễ hội quế lần thứ I nhằm giới thiệu, quảng bá hình ảnh quế Trà My ở Trà Leng, khẳng định giá trị, thương hiệu, tiềm năng phát triển, từng bước xây dựng quế trở thành sản phẩm đặc trưng mang bản sắc riêng địa phương”, ông Nghĩa nói.