Vì sao Sài Gòn - Gia Định được đặt tên thành phố Hồ Chí Minh năm 1976?

PGS.TS. Hà Minh Hồng - Hội khoa học lịch sử TP.HCM, cho biết hàng chục năm trước khi Quốc hội quyết định đổi tên TP Sài Gòn - Gia Định thành thành phố Hồ Chí Minh ngày 2/7/1976, nhiều nguyện vọng, đề xuất của Nhân dân Miền Nam đã được đưa ra, với mong muốn Thành phố lớn nhất Nam Bộ được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đề xuất tên từ năm 1946

Một trong những đề xuất sớm nhất được ghi nhận bằng tư liệu đương thời xuất hiện vào tháng 8/1946, trong cuộc gặp mặt ở Thủ đô Hà Nội. Báo Cứu quốc số 329 ra ngày 27/8/1946, đăng trang nhất bài “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là thành phố Hồ Chí Minh”.

Ý tưởng đề xuất đổi tên TP Sài Gòn thành thành phố Hồ Chí Minh được đăng trên báo Cứu Quốc từ năm 1946. (Nguồn: Thư viện Quốc gia Việt Nam)

Theo bài báo, nhân kỷ niệm 1 năm chính quyền cách mạng, Phòng Nam bộ Trung ương đã có buổi họp mặt giữa những người miền Nam. Tại đây, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp, một trí thức yêu nước người Bến Tre, đã đề xuất ý tưởng đổi tên Sài Gòn thành thành phố Hồ Chí Minh.

Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp cho rằng ở những nước lớn hay lấy tên những vị anh hùng để đặt cho một thành phố lớn. Ông đề nghị thành phố Sài Gòn đổi tên là thành phố Hồ Chí Minh.

Cũng theo bài báo, 57 người đã đồng ký tên. Toàn thể người dự buổi gặp mặt đều tán thành đề nghị: “Xin Quốc hội và Chính phủ Trung ương đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại làm tên thành phố Hồ Chí Minh, để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam Bộ”.

Chia sẻ với PV Báo Điện tử VTC News, bà Trương Mỹ Hoa, nguyên Phó Chủ tịch nước, cho rằng những năm 1960, khát vọng Thành phố mang tên Bác đã hiện diện qua những câu thơ, lời hát được bà và đồng đội truyền tai nhau.

Đó là những vần thơ ấy lan tỏa mạnh mẽ trong phong trào đấu tranh yêu nước của học sinh, sinh viên Sài Gòn - Gia Định.

“Tên của Bác đặt cho Thành phố cũng là tình cảm, biểu tượng, hình ảnh trường tồn mãi về Bác với Thành phố, nơi Bác ra đi tìm đường cứu nước.

Trong nguyện vọng của Nhân dân TP Sài Gòn - Gia Định, từ hàng chục năm trước đã mong muốn Thành phố được mang tên của Người. Và quyết định đặt tên thành phố Hồ Chí Minh cho Sài Gòn - Gia Định của Quốc hội cũng xuất phát từ nguyện vọng, mong muốn của Nhân dân miền Nam, Nhân dân Sài Gòn”, bà Trương Mỹ Hoa nói.

Phát biểu tại Hội thảo khoa học “50 năm TP.HCM mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh - Dấu ấn lịch sử, khát vọng phát triển và đột phá thể chế”, PGS.TS Hà Minh Hồng cho rằng suốt 30 năm sau đó, Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định kháng chiến không ngừng nghỉ, đi trước về sau. Đặc biệt là trong thời kỳ đất nước bị chia cắt, vẫn luôn giữ vững niềm tin son sắt về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ trong tâm nguyện đã tự gọi Sài Gòn là thành phố Hồ Chí Minh.

Tháng 8/1954, Tố Hữu trong bài thơ Ta đi tới đã nói đến Nam Bộ, Tiền Giang, Hậu Giang, và gọi “thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng”.

Những người lính ở chiến trường B kể rằng, cái tên thành phố Hồ Chí Minh đã đi vào đầu từ lúc nào, họ không còn nhớ. Chỉ biết rằng thành phố ấy đã được gọi như thế trước giải phóng rất lâu.

Ngày giải phóng, nhiều tờ báo lớn ở Hà Nội đã sử dụng tên thành phố Hồ Chí Minh khi đưa tin về Sài Gòn.

Báo Nhân Dân ngày 2/5/1975, đăng bài của cố nhà báo Trần Mai Hạnh có mặt tại Dinh Độc Lập sáng 30/4, có đoạn “… từ hướng Tây Bắc, theo đường số 1, chúng tôi tiến vào trung tâm Sài Gòn. Thành phố Hồ Chí Minh hiện ra trước mắt…”.

Báo Sài Gòn Giải phóng số đầu tiên, ngày 5/5/1975, đăng thông báo về việc thành lập Ủy ban Quân quản TP Sài Gòn - Gia Định, viết: “Thành phố Sài Gòn, thành phố vinh dự được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, đã hoàn toàn giải phóng”.

Ra khởi chiến tranh, tái thiết đất nước, TP.HCM luôn minh chứng cho tinh thần dám nghĩ, dám làm, năng động và sáng tạo. (Ảnh: Quỳnh Nguyễn)

Tạp chí Time số đặc biệt về sự kiện lịch sử chiến tranh Việt Nam kết thúc, ra ngày 12/5/1975, bìa 1 có ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và tấm bản đồ Việt Nam, với ngôi sao ở vị trí Sài Gòn, được ghi: “Ho Chi Minh City”...

Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI từ 24/6 - 3/7/1976, đã thông qua quyết định lịch sử đặt tên TP Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, theo tâm nguyện của Nhân dân từ 30 năm trước.

Quyết nghị của Quốc hội ngày 2/7/1976 ghi: “Xét rằng nhân dân Sài Gòn - Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, và tha thiết với việc thành phố mang tên Người. Xét rằng, trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và gian khổ, TP Sài Gòn - Gia Định đã không ngừng phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất của dân tộc ta, lập nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại”.

“Sau khi thảo luận đề nghị của Đoàn Chủ tịch kỳ họp Quốc hội, quyết nghị chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn – Gia Định là thành phố Hồ Chí Minh”.

Nguồn động lực để TP.HCM “đi trước về trước”

Nếu trong kháng chiến, Sài Gòn luôn phải “đi trước về sau” thì trong xây dựng và phát triển đất nước, thành phố luôn tiên phong, “đi trước về trước” từ phát triển kinh tế, xây dựng thể chế đến chăm lo đời sống cho nhân dân, xóa đói giảm nghèo...

Ông Hà Minh Hồng - Hội khoa học lịch sử TP.HCM: Qua 2 cuộc kháng chiến gian khổ, người dân Miền Nam, người dân Sài Gòn vẫn trọn vẹn mong ước tên Bác được đặt cho Thành phố.

Theo GS.TS Võ Hữu Phước - Học viện chính trị Khu vực 2, nửa thế kỷ từ ngày TP Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, thành phố không chỉ là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, văn hóa, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo lớn nhất của Việt Nam, mà gánh vác thêm vai trò là “phòng thí nghiệm thể chế” lớn nhất cho cả quốc gia.

Từ những “xé rào” trước đổi mới, tháo gỡ các nút thắt của nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, cho đến sứ mệnh mở đường trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu, thành phố Hồ Chí Minh luôn minh chứng cho tinh thần dám nghĩ, dám làm, năng động và sáng tạo.

PGS.TS Nguyễn Văn Hiệp - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Thủ Dầu Một, nhận định Quyết định lịch sử của Quốc hội gày 2/7/1976, đặt tên TP Sài Gòn - Gia Định là thành phố Hồ Chí Minh, mang giá trị biểu tượng vô cùng to lớn, vượt lên trên phạm vi và quy mô của một quyết định hành chính thông thường.

“Tên gọi của Bác gắn với một đô thị lớn nhất phương Nam, không chỉ là phần thưởng cao quý, sự tôn vinh xứng đáng dành cho một mảnh đất kiên cường, đi trước về sau trong các cuộc kháng chiến. Quan trọng hơn cả, mốc son này đã chính thức mở ra sứ mệnh lịch sử đầy tự hào cho thành phố trong công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc ở một thời đại mới”, ông Nguyễn Văn Hiệp khẳng định.

Phối cảnh Bến Nhà Rồng - nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước 115 năm trước, đang được chỉnh trang thành công trình văn hóa đặc biệt.

Chuyên gia này cho rằng tên gọi thành phố Hồ Chí Minh đã chuyển hóa thành một nguồn lực nội sinh cực kỳ mạnh mẽ, khơi dậy niềm tự hào cùng ý thức trách nhiệm lớn lao trong lòng mọi tầng lớp nhân dân.

Nguồn năng lượng tinh thần đặc thù này qua nhiều thế hệ, đã hun đúc nên một bản sắc văn hóa rất riêng của con người nơi đây. Đó là, tinh thần dũng cảm đón nhận cái mới, sự năng động, nghĩa tình và khát vọng sáng tạo không ngừng nghỉ.

Nguồn lực tinh thần ấy cũng thôi thúc các lãnh đạo và cộng đồng khoa học, doanh nghiệp, Nhân dân Thành phố phải liên tục tư duy, liên tục hành động để tự tháo gỡ khó khăn, tìm kiếm những hướng đi đột phá, tạo tiền đề mang tính quy luật cho các bước chuyển dịch quan trọng về mặt thể chế suốt 50 năm qua.