Hướng tới chuỗi giá trị nông sản hiện đại, bền vững

Bộ NNMT đang hoàn thiện dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững nhằm nâng cao giá trị gia tăng, giảm chi phí trung gian và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế. Hiện hồ sơ Dự thảo Nghị định đang chờ Bộ Tư pháp thẩm định. Nghị định này sẽ thay thế Nghị định 98/2018/NĐ-CP - văn bản pháp lý đầy đủ nhất về phát triển liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp hiện nay.

Theo Bộ NNMT, Nghị định 98/2018/NĐ-CP ra đời là văn bản pháp lý đầy đủ nhất về phát triển liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp: Chính sách hỗ trợ trong Nghị định tập trung vào các “nút thắt” mà các chủ thể tham gia chuỗi liên kết cần như: hỗ trợ tư vấn liên kết, đầu tư hạ tầng; khuyến nông, đào tạo, tập huấn; hỗ trợ giống, vật tư, bao bì, nhãn mác sản phẩm. Sự ra đời của Nghị định đã kịp thời đáp ứng đúng nhu cầu của thực tiễn sản xuất, nhờ đó đã từng bước phát triển liên kết gắn sản xuất với tiêu thụ nông sản ở nhiều địa phương trên cả nước.

Mô hình trồng nho hữu cơ tại Hà Nội. Ảnh: L.H

Việc tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị liên kết ngày càng được cải thiện và đã đạt được nhiều kết quả: Đến hết tháng 6/2025, tỷ lệ giá trị sản phẩm nông nghiệp được sản xuất dưới hình thức hợp tác và liên kết đạt khoảng 31,2%, ước tính đến hết năm 2025 đạt trên 32% (năm 2016, trước khi có Nghị định 98, tỷ lệ này chỉ đạt khoảng 10%; năm 2021 đạt 21,6%; năm 2023 đạt 25,6%); trong đó nhiều sản phẩm chủ lực quốc gia đạt tỷ lệ (%) giá trị sản phẩm được sản xuất dưới các hình thức hợp tác và liên kết khá cao như: điều đạt 64,69%; hồ tiêu đạt 62,93%; cà phê đạt 40,28%; nhiều sản phẩm khác có tỷ lệ giá trị sản phẩm nông nghiệp được sản xuất dưới hình thức hợp tác và liên kết đạt từ 10-20%.

Bên cạnh những kết quả tích cực theo Bộ NNMT, trong bối cảnh phát triển mới của ngành nông nghiệp, yêu cầu tái cơ cấu ngành, hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng và sự thay đổi nhanh chóng của yêu cầu thị trường, Nghị định số 98/2018/NĐ-CP đã bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, không còn phù hợp với thực tiễn phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững.

Theo Bộ NNMT, liên kết chuỗi giá trị trở thành phương thức tổ chức sản xuất tất yếu nhằm nâng cao giá trị gia tăng, giảm chi phí trung gian và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế. Thực tế tổ chức thị trường nông sản Việt Nam có sự tham gia của nhiều tác nhân với vai trò khác nhau như hộ nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, thương lái, đại lý thu mua, cơ sở sơ chế, đơn vị logistics, tổ chức tín dụng, bảo hiểm, hiệp hội ngành hàng và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật.

Tuy nhiên, Nghị định số 98/2018/NĐ-CP chủ yếu xác định các chủ thể tham gia liên kết là nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; chưa bao quát đầy đủ các lực lượng trung gian có vai trò quan trọng trong tổ chức thu mua, lưu thông hàng hóa, kết nối thị trường và điều phối chuỗi cung ứng nông sản. Khoảng trống thể chế này dẫn đến thực tế nhiều mô hình liên kết đang vận hành hiệu quả nhưng không đáp ứng đầy đủ điều kiện để tiếp cận chính sách hỗ trợ của Nhà nước, đặc biệt đối với các mô hình liên kết mở, liên kết đa tác nhân hoặc mô hình có vai trò đáng kể của thương lái, doanh nghiệp logistics, đơn vị chế biến trung gian.

Bộ NNMT nhấn mạnh việc sửa đổi Nghị định 98/2018/NĐ-CP sẽ giúp xây dựng khung chính sách mới thúc đẩy phát triển chuỗi giá trị nông sản hiện đại, bền vững và hội nhập sâu với kinh tế toàn cầu. Dự thảo Nghị định do Bộ Nông nghiệp và Môi trường soạn thảo dự kiến gồm 4 chương, 24 điều, tập trung chuyển từ chính sách “khuyến khích” sang “phát triển” liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp. Nhà nước tập trung hỗ trợ những khâu nền tảng mà chính sách hiện hành chưa bao phủ, không thay thế và không hỗ trợ trùng lặp với chính sách chuyên ngành. Điểm mới nổi bật là quy định ưu tiên hỗ trợ đối với các dự án thực hiện tại địa bàn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, dự án phát triển sản phẩm chủ lực, OCOP, xuất khẩu, có vùng nguyên liệu ổn định, áp dụng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải

Điều 9 của dự thảo đã thiết lập nguyên tắc khống chế mức trần rõ ràng, tối đa 80% cho hoạt động sản xuất kinh doanh trực tiếp của chủ thể và tối đa 100% cho nhiệm vụ công ích chung của chuỗi. Quy định này giúp cân đối nguồn lực ngân sách nhà nước, tránh tình trạng mỗi địa phương tự ban hành một mức hỗ trợ khác nhau do Nghị định số 98/2018/NĐ-CP thiếu các định mức trần khống chế.