Sự lụi tàn của gia tộc phú thương giàu nhất nhà Thanh, sở hữu tư dinh 8.700m²

Nằm tại huyện Kỳ, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, Kiều gia đại viện nổi tiếng với quy mô tráng lệ rộng hơn 8.700m². Quần thể kiến trúc này gồm 6 sân lớn, 20 sân nhỏ và 313 căn phòng, được mệnh danh là “Tử Cấm Thành thu nhỏ” hay “Ngôi nhà đẹp nhất miền bắc Trung Quốc”.

Tuy nhiên, đằng sau sự đồ sộ của tư dinh kiên cố ấy là câu chuyện về hành trình hưng thịnh rồi chìm vào lụi tàn của nhà họ Kiều.

Kiều gia đại viện từng là nơi ở của gia tộc giàu nhất nhà Thanh, Trung Quốc. (Ảnh: Wang)

Tiền mặt sánh ngang ngân khố triều đình

Lịch sử nhà họ Kiều bắt đầu từ Kiều Quý Phát, một người nông dân nghèo khổ ở giữa thế kỷ 18. Vì sinh kế, Kiều Quý Phát rời quê hương của ông ở tỉnh Sơn Tây, thực hiện hành trình “Tẩu tây khẩu” (đi ra khỏi cửa khẩu đến vùng đất mới tìm sinh kế) để đi tới Bao Đầu, Nội Mông làm thuê.

Bằng sự kiên trì và đầu óc nhạy bén, Kiều Quý Phát góp vốn mở một cửa hàng bán đậu phụ, trà và hàng hóa nhỏ mang tên Quảng Thịnh Công (sau đổi thành Phục Thịnh Công). Việc buôn bán phát đạt đến mức sau này ở Nội Mông xuất hiện câu ngạn ngữ: “Có trước Phục Thịnh Công, rồi mới có thành Bao Đầu”.

Đến thế hệ thứ ba, dưới sự chèo lái của Kiều Trí Dung (1818 - 1907), gia tộc họ Kiều đạt đến đỉnh cao thịnh vượng. Kiều Trí Dung là sĩ tử theo học Nho giáo nhưng buộc phải bỏ con đường khoa cử để về tiếp quản gia nghiệp sau khi anh trai qua đời.

Ông đã tiên phong mở rộng mạng lưới thương mại từ trà, tơ lụa cho đến việc thiết lập hệ thống ngân hiệu (phiếu hiệu - tiền thân của ngân hàng hiện đại). Kiều Trí Dung là đại diện tiêu biểu cho tập đoàn “Tấn thương” (thương nhân Sơn Tây) với tầm nhìn kinh tế vĩ đại và triết lý kinh doanh trọng chữ tín.

Kiều Trí Dung là người sáng lập Ngân hiệu Đại Đức Thông tiền thân của ngân hàng hiện đại. (Ảnh: QQ)

Bước vào những năm 1800, thương hiệu Đại Đức Thông và Đại Đức Hằng của nhà họ Kiều tung hoành khắp cả nước. Gia tộc kiểm soát hơn 200 tiệm cầm đồ, ngân hiệu, kho lương và tiệm trà.

Lượng tiền mặt lưu động của họ ước tính đạt từ 8 đến 10 triệu lượng bạc trắng, một con số khổng lồ sánh ngang với ngân khố của triều đình phong kiến lúc bấy giờ. Cũng trong thời kỳ này, Kiều Trí Dung cho mở rộng tư dinh Kiều gia đại viện tại tỉnh Sơn Tây thành kiến trúc khép kín, biểu tượng cho quyền lực tài chính không ai sánh bằng.

Kế sách khôn hóa dại

Sự giàu có của Kiều gia gắn liền với sự bảo hộ và nhu cầu tài chính của triều đình nhà Thanh. Năm 1900, khi Biến cố Canh Tý nổ ra, liên quân 8 nước đánh vào Bắc Kinh, Từ Hi Thái hậu phải tháo chạy về phía Tây. Gia tộc họ Kiều đã nhạy bén cho triều đình vay 100.000 lượng bạc để ứng cứu khẩn cấp. Đáp lại, nhà Thanh trao cho các phiếu hiệu của họ Kiều quyền quản lý, chuyển giao tiền thuế và khoản bồi thường chiến phí cho các nước phương Tây.

Tuy nhiên, mối quan hệ mật thiết với chính quyền phong kiến lại chính là con dao hai lưỡi.

Lợi nhuận cực lớn từ việc quản lý tiền công quyền khiến gia tộc ỷ lại vào đặc quyền, chậm đổi mới. Khi phương Tây du nhập mô hình ngân hàng hiện đại với lãi suất cạnh tranh, công nghệ kế toán tiên tiến và mạng lưới toàn cầu, hệ thống phiếu hiệu truyền thống của nhà họ Kiều bắt đầu bộc lộ sự lạc hậu.

Thành viên Kiều gia vào cuối thời phong kiến. (Ảnh: QQ)

Năm 1907, Kiều Trí Dung qua đời ở tuổi 89, đánh dấu sự kết thúc của triều đại người lãnh đạo tài ba nhất gia tộc. Đúng lúc này, bối cảnh chính trị Trung Quốc rơi vào hỗn loạn. Cách mạng Tân Hợi năm 1911 bùng nổ, triều đại nhà Thanh sụp đổ. Việc chính quyền cũ sụp đổ khiến hàng loạt khoản nợ khổng lồ mà triều đình vay mượn của nhà họ Kiều trở thành nợ xấu không thể thu hồi.

Sau khi triều Thanh sụp đổ, Trung Quốc bước vào thời kỳ quân phiệt cát cứ. Môi trường kinh doanh thương mại và vận tải đường dài vốn là nguồn sống của Tấn thương bị gián đoạn nghiêm trọng do chiến tranh liên miên và nạn cướp phá. Các phiếu hiệu của nhà họ Kiều liên tục bị tổn hại nặng nề.

Thế hệ hậu duệ của Kiều gia không còn giữ được tinh thần gian khổ phấn đấu và triết lý “lấy đức làm gốc” như thời Kiều Quý Phát hay Kiều Trí Dung. Sự giàu có tích tụ qua nhiều đời khiến một bộ phận con cháu sa vào lối sống thụ hưởng, thiếu năng lực quản trị trong thời đại mới.

Kiều gia đại viện giờ thành nơi tham quan cho du khách. (Ảnh: Andrea marche)

Trong chiến tranh Trung - Nhật, tỉnh Sơn Tây bị quân đội Nhật Bản chiếm đóng. Nhờ một sự kiện lịch sử đặc biệt trước đó, Kiều Trí Dung từng che chở cho các nữ tu sĩ người Italy trong thời kỳ Phong trào Nghĩa Hòa Đoàn nên được tặng một lá cờ Italy. Kiều Gia Đại Viện đã thoát khỏi cảnh bị tàn phá do Italy là đồng minh của Nhật.

Dù vậy, hoạt động kinh doanh của gia tộc gần như tê liệt hoàn toàn. Đến giữa thế kỷ 20, các cơ sở kinh doanh cuối cùng của nhà họ Kiều như Đại Đức Thông chính thức ngừng hoạt động. Các thành viên gia tộc dần phân tán khắp nơi, kết thúc dòng chảy lịch sử kéo dài gần hai thế kỷ của một thương gia tộc lừng lẫy.

Đến năm 1985, chính quyền địa phương tiếp quản và biến Kiều gia đại viện thành bảo tàng. Nơi đây sau đó trở thành bối cảnh cho bộ phim điện ảnh kinh điển “Lồng đèn đỏ treo cao” của đạo diễn Trương Nghệ Mưu và phim truyền hình “Kiều gia đại viện”.