Hương vị Tết Chol Chnam Thmay

Trong tiếng Khmer, “Chol” có nghĩa là “vào”, “bước vào”; “Chnam” là “năm” và “Thmay” là “mới”. Bởi vậy, Chol Chnam Thmay mang nghĩa là “bước vào năm mới”, một cách gọi mộc mạc nhưng giàu hình ảnh, gợi ra cảm giác con người chủ động đi vào một chu kỳ thời gian mới, chứ không chỉ thụ động đón nhận. Đó là khoảnh khắc con người tự làm mới mình, thanh lọc những điều cũ kỹ, hướng đến sự khởi đầu trong sáng cả về tâm thức lẫn đời sống.

Theo đó, mỗi năm mới đến không chỉ đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ, mà còn là cơ hội để con người “bước qua” những điều chưa trọn vẹn, gửi lại phía sau những muộn phiền và bắt đầu lại với tâm thế nhẹ nhõm hơn. Các nghi lễ trong dịp Tết, từ việc dâng lễ tại chùa, làm phúc, đến nghi thức tắm tượng Phật, tắm ông bà đều mang ý nghĩa thanh tẩy, hướng thiện và tái tạo năng lượng tinh thần.

Nếu Tết Nguyên đán của người Kinh gắn với bánh chưng, dưa hành, Tết Chol Chnam Thmay của người Khmer Nam Bộ lại được nhận diện bằng những món ăn mang đậm dấu ấn của vùng đất nắng gió, thấm đẫm tinh thần cộng đồng và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Trên mâm cỗ ngày Tết dễ bắt gặp nhất là bún nước lèo, món ăn tiêu biểu với hương vị đặc trưng từ mắm bò hóc, kết hợp cùng cá, thịt và các loại rau đồng; cà ri Khmer với vị béo của nước cốt dừa, thường được nấu từ gà hoặc vịt, cũng là món ăn quen thuộc trong những ngày đầu năm.

Nhiều món dân dã như mắm bò hóc, khô cá lóc nướng hay các món canh, rau truyền thống góp phần làm phong phú thêm bữa ăn. Đặc biệt, bánh tét, bánh gừng Khmer, bánh thốt nốt được chuẩn bị để dâng cúng tổ tiên và đãi khách, thể hiện mong ước về một năm mới đủ đầy, an lành của cộng đồng Khmer.

Nhưng hương vị Tết không chỉ nằm trong món ăn mà còn hiện diện trong mùi hương trầm lan tỏa nơi chùa chiền, trong tiếng tụng kinh trầm bổng, trong sắc vàng của những bộ trang phục truyền thống và trong những nụ cười hiền hòa của người dân khi gặp gỡ đầu năm.

Chol Chnam Thmay thường kéo dài ba ngày, mỗi ngày mang một ý nghĩa riêng: Ngày đầu đón năm mới, ngày thứ hai làm phúc, và ngày thứ ba tắm tượng Phật, tắm ông bà - một nghi lễ giàu tính biểu tượng, thể hiện lòng hiếu kính và sự thanh tẩy tâm hồn.

Trong những ngày này, chùa không chỉ là không gian tâm linh mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Người dân mang theo lễ vật, món ăn đến dâng cúng, cùng nhau chia sẻ, cùng nhau cầu nguyện. Hương vị Tết vì thế không chỉ là của riêng từng gia đình, mà là của cả cộng đồng, nơi mọi người cùng gắn kết trong một vòng tròn văn hóa bền chặt.

Chỉ khi có dịp về các phum, sóc nơi đồng bào Khmer sinh sống, người ta mới thực sự cảm nhận trọn vẹn không khí rộn ràng, ấm áp của Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay. Những ngày này, sau giờ lao động, sản xuất, các gia đình đều tất bật sửa soạn, dọn dẹp, trang hoàng lại nhà cửa khang trang, sạch đẹp, như gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành, no đủ.

Ở các sân chùa, tiếng cười nói xen lẫn âm thanh rộn rã của dàn nhạc ngũ âm vang lên từng hồi; các nghệ nhân tỉ mỉ chỉnh sửa từng nhạc cụ, trau chuốt từng thanh âm. Không khí chuẩn bị Tết thêm phần sinh động khi nam thanh, nữ tú say sưa ôn luyện những điệu múa truyền thống, từng động tác uyển chuyển, nhịp nhàng như hòa vào nhịp sống cộng đồng.

Trong bức tranh chung của văn hóa Việt Nam, những mùa Tết như Chol Chnam Thmay chính là những gam màu đặc sắc, góp phần tạo nên sự đa dạng và phong phú. Việc gìn giữ và phát huy những giá trị này không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng Khmer, mà còn là của toàn xã hội, bởi đó chính là di sản chung, là nguồn lực văn hóa quý giá trong quá trình phát triển bền vững.