Huyết áp lên xuống trong ngày, người cao tuổi đừng vội chỉnh thuốc

Đây là tình huống không hiếm ở người lớn tuổi đang điều trị tăng huyết áp. Nhưng cách xử trí dựa vào một phép tính đơn giản — “sáng cao, chiều thấp thì phải bớt thuốc” — có thể dẫn đến sai lầm.

Huyết áp không phải một con số cố định trong suốt ngày. Điều quan trọng là phải nhìn chuỗi số đo, cách đo, triệu chứng đi kèm và thời điểm dùng thuốc, thay vì ra quyết định từ một con số riêng lẻ.

1. Huyết áp 115 mmHg chưa đồng nghĩa tụt huyết áp

Điểm đầu tiên cần làm rõ là huyết áp tâm thu 115 mmHg không tự động được xem là huyết áp thấp.

Thông thường, huyết áp dưới khoảng 90/60 mmHg mới được gọi là hạ huyết áp. Tuy nhiên, ý nghĩa của một số đo còn phụ thuộc vào triệu chứng và tình trạng từng người.

Một người đo được 115/68 mmHg, vẫn tỉnh táo, đi lại bình thường, không chóng mặt, không mệt bất thường có thể hoàn toàn không gặp vấn đề.

Ngược lại, một người trước đó thường xuyên ở mức cao nhưng huyết áp giảm nhanh kèm:

Chóng mặt.
Hoa mắt.
Mờ mắt.
Buồn nôn.
Mệt lả.
Cảm giác sắp ngất hoặc ngất.

Vì vậy, trường hợp từ 165 xuống 115 mmHg không thể chỉ nhìn vào độ chênh 50 mmHg rồi kết luận thuốc quá liều.

Người cao tuổi nên theo dõi huyết áp theo chuỗi nhiều lần đo, thay vì tự điều chỉnh thuốc chỉ dựa vào một kết quả. Ảnh minh hoạ AI

2. Vì sao huyết áp có thể thay đổi khá nhiều trong cùng một ngày?

Huyết áp phản ứng với rất nhiều hoạt động của cơ thể và môi trường.

Một người vừa thức dậy, đang đau, căng thẳng hoặc vội vàng có thể có số đo khác với khi đã nghỉ ngơi yên tĩnh. Caffeine, thuốc lá, vận động, bàng quang căng, tư thế ngồi và thậm chí việc nói chuyện trong lúc đo đều có thể làm kết quả thay đổi.

Chỉ riêng tư thế đo không chuẩn cũng có thể làm sai lệch đáng kể kết quả. Cánh tay không được đỡ ngang mức tim, bắt chéo chân, không tựa lưng hoặc đo ngay sau vận động đều có thể khiến chỉ số cao hơn thực tế.

Đó là lý do hai con số đo vào hai thời điểm khác nhau chưa chắc đang phản ánh một sự thay đổi sinh lý lớn. Đôi khi chúng đơn giản được đo trong hai hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau.

3. Trời nóng và mất nước có thể khiến huyết áp thay đổi

Ở người cao tuổi, những ngày nóng bức là một yếu tố cần đặc biệt lưu ý.

Cơ thể phải tăng lưu lượng máu tới da và tiết mồ hôi để giải nhiệt. Nếu người bệnh uống ít nước, ăn uống kém hoặc mất nhiều mồ hôi, thể tích tuần hoàn có thể giảm.

Người lớn tuổi còn có thể cảm nhận khát kém hơn người trẻ hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc.

Một số thuốc điều trị tim mạch và tăng huyết áp như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin hoặc thuốc chẹn kênh canxi có thể làm thay đổi cách cơ thể đáp ứng với nhiệt độ cao. Điều đó không có nghĩa phải tự dừng thuốc khi trời nóng; các khuyến cáo vẫn nhấn mạnh tiếp tục thuốc theo chỉ định trừ khi bác sĩ yêu cầu thay đổi.

Đặc biệt với người mắc suy tim, bệnh thận hoặc đang phải hạn chế lượng dịch, cũng không nên tự tăng mạnh lượng nước uống chỉ vì thấy huyết áp giảm. Lượng nước phù hợp cần tùy bệnh nền và hướng dẫn của bác sĩ.

4. Đang tăng huyết áp vẫn có thể bị hạ huyết áp tư thế

Một tình huống khác thường gặp ở người cao tuổi là huyết áp đang ổn khi ngồi nhưng giảm đáng kể khi đứng dậy.

Hiện tượng này gọi là hạ huyết áp tư thế.

Theo định nghĩa thường sử dụng, hạ huyết áp tư thế là huyết áp tâm thu giảm ít nhất 20 mmHg hoặc huyết áp tâm trương giảm ít nhất 10 mmHg trong vòng 3 phút sau khi đứng lên.

Người bệnh có thể thấy:

Hoa mắt khi bước khỏi giường.
Choáng khi đứng lên khỏi ghế.
Mắt tối sầm vài giây.
Đứng không vững.
Sắp ngất hoặc ngất.

Điều đáng chú ý là tăng huyết áp và hạ huyết áp tư thế hoàn toàn có thể cùng tồn tại.

Vì vậy, người đang được điều trị tăng huyết áp nhưng thường xuyên choáng khi đứng lên cần báo bác sĩ. Việc xử trí không đơn giản là tự bỏ thuốc huyết áp, bởi bác sĩ còn phải xem xét mất nước, thuốc đang dùng, nhịp tim, bệnh thần kinh, đái tháo đường và nhiều nguyên nhân khác.

Chóng mặt khi đứng lên, huyết áp dao động lớn hoặc ngất là những dấu hiệu cần trao đổi sớm với bác sĩ. Ảnh minh hoạ AI

5. Một lần đo 165 mmHg có đáng lo?

Một lần huyết áp cao chưa đủ để đánh giá toàn bộ tình trạng kiểm soát huyết áp.

Nếu vừa đi lại, uống cà phê, căng thẳng hoặc đo sai tư thế, con số có thể cao hơn mức huyết áp nghỉ thực sự.

Khi gặp một số đo cao bất thường nhưng người bệnh vẫn ổn, nên nghỉ yên và đo lại đúng kỹ thuật, thay vì lập tức uống thêm thuốc ngoài đơn.

Theo hướng dẫn theo dõi huyết áp tại nhà, mỗi lần đo nên thực hiện hai phép đo cách nhau khoảng một phút và ghi lại kết quả. Chuỗi số liệu qua nhiều ngày hữu ích hơn một phép đo đơn lẻ trong đánh giá hiệu quả điều trị.

Hướng dẫn AHA/ACC 2025 tiếp tục coi theo dõi huyết áp tại nhà là một phần quan trọng để đánh giá đáp ứng điều trị và cá thể hóa chăm sóc.

6. Trước khi kết luận thuốc quá liều, hãy kiểm tra cách đo

Một chiếc máy tốt vẫn có thể cho kết quả sai nếu sử dụng không đúng.

Người cao tuổi và gia đình có thể kiểm tra 7 điểm:

1. Dùng máy đo ở cánh tay

Nên ưu tiên máy tự động có vòng bít ở cánh tay và đã được kiểm định phù hợp. Máy cổ tay hoặc ngón tay thường kém tin cậy hơn.

2. Vòng bít phải đúng kích thước

Vòng quá nhỏ hoặc quá lớn đều có thể làm sai kết quả.

3. Nghỉ ít nhất 5 phút

Không đo ngay sau khi vừa đi cầu thang, làm việc nhà hoặc đi ngoài đường về.

4. Không uống cà phê, hút thuốc hoặc vận động trong khoảng 30 phút trước đo

Những yếu tố này có thể làm thay đổi huyết áp tạm thời.

5. Ngồi đúng tư thế

Lưng tựa ghế, hai chân đặt trên sàn, không bắt chéo chân.

6. Cánh tay được đỡ ngang mức tim

Không để tay thõng xuống.

7. Đo hai lần

Hai lần cách nhau khoảng một phút rồi ghi cả hai kết quả.

Một lỗi nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày có thể khiến cả gia đình tưởng huyết áp đang “nhảy loạn”.

7. Khi nào nên liên hệ bác sĩ để xem lại thuốc?

Không nhất thiết phải chờ đến lần khám định kỳ nếu xuất hiện một mô hình mới.

Nên liên hệ bác sĩ khi:

Huyết áp liên tục thấp hơn mức thường ngày.
Thường xuyên chóng mặt khi đứng lên.
Có lần ngất hoặc gần ngất.
Huyết áp cao lặp lại dù uống thuốc đầy đủ.
Nhịp tim quá chậm hoặc nhanh bất thường kèm khó chịu.
Người bệnh mới được thêm hoặc đổi thuốc.
Gần đây ăn uống kém, mất nước, nôn hoặc tiêu chảy.
Bị té ngã không rõ nguyên nhân.
Các con số dao động lớn lặp đi lặp lại nhiều ngày.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu đo huyết áp ở tư thế nằm và đứng, xét nghiệm chức năng thận, điện giải, đánh giá nhịp tim hoặc sử dụng máy theo dõi huyết áp 24 giờ.

8. Khi nào huyết áp cao trở thành tình huống cấp cứu?

Nếu máy đo cho kết quả trên 180/120 mmHg, nên nghỉ ít nhất một phút và đo lại.

Nếu kết quả vẫn rất cao nhưng chưa có triệu chứng mới đáng lo, người bệnh cần liên hệ nhân viên y tế sớm để được hướng dẫn.

Nếu huyết áp trên mức này đồng thời xuất hiện:

Đau hoặc tức ngực.
Khó thở.
Yếu hoặc tê một bên người.
Nói khó.
Thay đổi thị lực.
Đau lưng bất thường.
Hoặc triệu chứng thần kinh mới xuất hiện.

Đây có thể là tình trạng cấp cứu tăng huyết áp, không nên ngồi nhà chờ huyết áp tự hạ.

Tương tự, người bệnh dù huyết áp không quá cao nhưng đột ngột méo miệng, yếu liệt, nói khó, đau ngực, khó thở hoặc mất ý thức vẫn cần được đánh giá cấp cứu.

Nếu huyết áp từ 165 xuống 115 mmHg trong một ngày, điều cần làm trước tiên không phải là vội bỏ viên thuốc tiếp theo, mà là đo lại cho đúng, ghi triệu chứng và xem sự thay đổi có lặp lại hay không. Khi mô hình này xuất hiện nhiều lần hoặc đi kèm chóng mặt, người bệnh nên mang nhật ký huyết áp và toàn bộ thuốc đang sử dụng đến bác sĩ để được đánh giá.