Huỳnh Thúc Kháng - Tấm gương tiêu biểu cho tinh thần yêu nước, nhà báo xuất sắc, kiên trung

Đặt tên Huỳnh Thúc Kháng cho Trường dạy làm báo cách mạng tại Thái Nguyên, Bác kỳ vọng những người làm báo học được ở cụ những phẩm chất căn bản của người cầm bút vì dân.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Huỳnh Thúc Kháng (hàng đầu, thứ nhất từ phải sang) trong Chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. (Ảnh tư liệu)

Người con ưu tú của đất Quảng

Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh cuối năm 1876 tại làng Thanh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Tiên Phước, tỉnh  Quảng Nam. Cụ nổi danh cùng “tam hùng” đất Quảng Nam thời ấy gồm Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp và Phạm Liệu.

Đỗ đạt cao nhưng không chịu làm quan cho Pháp, cụ bị đày ra Côn Đảo 13 năm. Ra tù, trước quan lộ rộng mở, cụ vẫn lựa chọn con đường đấu tranh vì dân, vì nước. Năm 1927, cụ làm chủ bút tờ Tiếng Dân. Hầu hết các bài xã luận trên báo đều do cụ viết, góp phần khơi dậy lòng yêu nước.

Cách mạng Tháng Tám thành công, cụ được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời tham gia Chính phủ Liên hiệp, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp.

Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, cụ vào Nam Trung Bộ đảm nhiệm chức vụ đại diện Chính phủ Trung ương. Do lâm bệnh, cụ qua đời ngày 21/4/1947 tại Quảng Ngãi.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng là một chí sĩ yêu nước nổi tiếng, một nhà báo can trường, giàu lòng nhân ái. Cả đời cụ phấn đấu cho dân được tự do, nước được độc lập. Với những cống hiến to lớn cho dân tộc, ngày 27/12/2012, Chủ tịch nước ký Quyết định truy tặng Huân chương Sao Vàng, phần thưởng cao quý nhất của Đảng, Nhà nước dành tặng cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Cụ Huỳnh là người mà giàu sang không làm xiêu lòng, nghèo khổ không làm nản chí, oai vũ không làm sờn gan. 

Chủ tịch Hồ Chí Minh  

Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng chỉ có một lớp và cũng là lớp duy nhất được tổ chức trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Do điều kiện khó khăn, trường không mở thêm khóa mới. Dù thời gian đào tạo ngắn, số học viên không đông nhưng chương trình học có quy mô lớn, đội ngũ giảng viên là những cán bộ lãnh đạo của cuộc kháng chiến, giàu kinh nghiệm và có kiến thức lý luận, thực tiễn phong phú.

42 học viên học trong 3 tháng, được 29 giảng viên trực tiếp truyền đạt kiến thức. Trong 3 tháng, học viên được tiếp cận một chương trình gồm 3 phần là lý thuyết, chuyên môn và thực hành. Phần lý thuyết có những bài như “Báo chí là gì?”, “Điều kiện người viết báo”.

Phần chuyên môn trang bị kiến thức về phóng sự, điều tra, phỏng vấn, xã luận, tiểu thuyết, thơ ca, tùy bút, nhạc, kịch, châm biếm, cách loan tin, viết tin, cấu tạo một tờ báo, tổ chức tòa soạn, phát hành, in báo.

Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng trở thành một điển hình về cách học tập và truyền đạt sâu, kỹ, nghiêm túc. 42 học viên và 29 giảng viên của lớp học đặc biệt ấy đã trở thành những hạt nhân của báo chí cách mạng Việt Nam, góp phần tạo dựng nền báo chí hôm nay và mai sau.

Hơn 40 năm tìm lại một địa chỉ đỏ

Những năm 80, 90 của thế kỷ trước, nhiều đoàn cán bộ các cơ quan, ban, ngành Trung ương tìm lại nơi ra đời hoặc từng đóng quân của ngành mình, đơn vị mình để lập hồ sơ và ghi dấu di tích. Làm phóng viên báo Đảng địa phương, chúng tôi thường được phối hợp với các đoàn về nguồn.

Câu chuyện tìm mộ phần nhà báo, Liệt sĩ Thôi Hữu, Ủy viên Ban Biên tập báo Sự Thật, tiền thân của báo Nhân Dân, hy sinh và nằm lại tại xã Vô Tranh, phải đi lại dăm lần, cuối cùng mới tìm ra. Việc tìm về nơi in số báo Nhân Dân đầu tiên ngày 11/3/1951 tại bản Khuôn Nhà, xã Quy Kỳ, dễ dàng hơn vì nhân chứng còn nhiều.

Câu chuyện tìm về nơi ra đời Hội những người viết báo Việt Nam ngày 21/4/1950 tuy khó khăn nhưng cũng dần được làm sáng tỏ bằng sự nỗ lực tìm kiếm của các thế hệ lãnh đạo, cán bộ Hội Nhà báo Việt Nam, tỉnh Bắc Thái và các cơ quan báo chí.

Bên hồ Núi Cốc, Di tích lịch sử Quốc gia Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng là nơi các thế hệ người làm báo tìm về nguồn cội, đồng thời là điểm tham quan giàu giá trị lịch sử, văn hóa của Thái Nguyên.

Đến năm 1990, có tới 35 địa chỉ đỏ của báo chí được ghi dấu ở Thái Nguyên, Tuyên Quang, Cao Bằng... Duy chỉ có một địa chỉ vẫn còn để ngỏ là Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.

Khi công tác tại Báo Bắc Thái, chúng tôi có 3 lần được tiếp các học viên của trường về thăm lại chiến khu. Lần đầu có trên 27 người, những lần sau số lượng ít dần. Nhiều người trong đoàn là những tên tuổi trong làng báo chí, văn hóa, văn nghệ mà anh em báo Đảng địa phương đều biết như: Bành Bảo, Nguyễn Bình, Trần Vũ, Hữu Mai, Hải Như, Hoàng Kiên Trung, Mai Thanh Hải, Lý Thị Trung... Khi trở lại địa điểm xưa, hỏi xóm Bờ Rạ nhưng không ai biết rõ vì 11 xóm của Tân Thái không có tên này. Ai cũng cho rằng xóm đã nằm dưới lòng hồ Núi Cốc do nước dâng từ năm 1973.

Thời gian dần trôi, 42 học viên và 29 giảng viên của lớp học năm xưa cũng mai một dần. Cả mấy chục năm để ý, lần tìm, có lần tôi tiếp cận được cuốn “Đường tới Bờ Rạ” của tác giả Andrew Hardy, do Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp xuất bản năm 2008.

Đọc cuốn sách dày 122 trang, hành trình đi tìm về Bờ Rạ hiện lên qua những cuộc di dân thời Pháp lên làm đồn điền và các cuộc di dân phục vụ việc xây dựng hồ Núi Cốc những năm 1970. Dù vậy, cái tên Bờ Rạ, Gốc Mít vẫn gây sự chú ý, một phần bởi chính các học viên của lớp viết báo duy nhất trong kháng chiến chống Pháp đã để lại dấu ấn qua những trang viết và câu chuyện kể.

Qua tìm hiểu, Andrew Hardy xác định xóm Bờ Rạ có thật. Phần đất có dân cư, nằm cạnh sông Công, đã ở dưới lòng hồ khi nước dâng, người dân di chuyển đi nơi khác, tên xóm cũng không còn. Phần đồi núi cao là rừng, núi, người dân xóm Gốc Mít nhận khoán trồng rừng, làm rẫy.

Thửa đất số 32, tờ bản đồ số 47, có tọa độ quốc gia 21 độ 35 phút 42 giây vĩ Bắc, 105 độ 41 phút độ kinh Đông, loại đất trồng rừng, chính là địa chỉ thuyết phục để xác định nơi từng đặt Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.

Nhân kỷ niệm 70 năm thành lập Trường, ngày 4/4/2019, Hội Nhà báo Việt Nam cùng tỉnh Thái Nguyên tổ chức trọng thể Lễ kỷ niệm, dựng bia di tích và đón nhận Bằng Di tích cấp Quốc gia. Năm 2024, nhân kỷ niệm 75 năm thành lập, Bảo tàng Báo chí Việt Nam đã huy động đầu tư xây dựng di tích tương xứng với tầm vóc lịch sử.

Từ đó, Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng tại xã Đại Phúc không còn là một địa chỉ đỏ chưa xác định được vị của ATK Thái Nguyên. Mong ước, khát vọng tìm lại nơi từng đào tạo lớp người làm báo đầu tiên trong kháng chiến của 42 học viên, nhiều giảng viên và giới báo chí qua nhiều thế hệ cũng đã được thực hiện.