Iran đang bán dầu bằng cách nào để né tránh trừng phạt?

Để né tránh các lệnh trừng phạt, chính phủ Iran phải tìm cách bán dầu cho các bên mua trong nước để những tác nhân này bán lại. (Ảnh minh họa)

Trong bối cảnh Mỹ duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran và áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ của nước này, Tehran đang phải đối mặt với một vấn đề khác: hàng tỷ USD doanh thu từ những đợt bán dầu trước đây mà chính phủ cho biết vẫn chưa được thu hồi.

Tháng 9, người phát ngôn ngành tư pháp Iran cho biết một mạng lưới trung gian bán dầu, được gọi là “mạng lưới ủy thác”, đang nợ chính phủ từ 10 đến 11 tỷ euro (khoảng 11-12 tỷ USD). Con số này tương đương một nửa tổng doanh thu dầu mỏ dự kiến trong ngân sách chính phủ Iran cho năm tài khóa hiện tại.

Các quan chức Mỹ, trong đó có Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, cho rằng những khó khăn của Iran trong việc tiếp cận nguồn thu từ dầu mỏ cho thấy chiến dịch gây sức ép kinh tế của Washington đang phát huy tác dụng. Tháng 8, ông Bessent tuyên bố hệ thống ngân hàng ngầm của Iran đang chịu sức ép lớn từ chiến dịch này.

Các bên trung gian bán dầu của Iran là ai?

Khoản nợ và cuộc khủng hoảng tài chính mà chính phủ Iran đang đối mặt bắt nguồn từ cơ chế bán dầu được nước này áp dụng từ năm 2012 nhằm đối phó với các lệnh trừng phạt của Mỹ và châu Âu.

Các biện pháp trừng phạt được đưa ra với lập luận rằng doanh thu dầu mỏ giúp Iran tài trợ cho chương trình hạt nhân. Việc hạn chế xuất khẩu dầu được kỳ vọng sẽ ngăn chương trình này tiếp tục phát triển.

Để né tránh các lệnh trừng phạt, chính phủ Iran phải tìm cách bán dầu ngoài các kênh chính thức của Bộ Dầu mỏ và Ngân hàng Trung ương. Nước này bắt đầu giao dầu cho các bên mua trong nước để bán lại, hoặc sử dụng dầu thô để thanh toán những khoản nợ mà nhà nước còn thiếu các tổ chức và cơ quan khác.

Cơ chế này hình thành mạng lưới trung gian bán dầu, thường được gọi là “mạng lưới ủy thác”. Thay vì bán toàn bộ dầu thông qua các kênh chính thức, chính phủ giao dầu thô cho các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp để bán thay mình. Tiền thu được phải chuyển vào ngân khố nhà nước; sau đó, bên bán hoặc tổ chức nhận dầu sẽ được hoàn trả các chi phí và khoản phải thu theo thỏa thuận.

Một số tổ chức tự bán dầu, trong khi những tổ chức khác thuê các công ty thương mại tư nhân thực hiện giao dịch.

Những đơn vị tham gia cơ chế này bao gồm Quỹ Hưu trí ngành Dầu mỏ, tổ chức phục vụ các nhân viên đã nghỉ hưu của Bộ Dầu mỏ; Căn cứ Xây dựng Khatam al-Anbiya, một đơn vị lớn tham gia các dự án cơ sở hạ tầng; và cả lực lượng cảnh sát đô thị, đơn vị từng nhận dầu thô để thanh toán những khoản tiền chính phủ còn nợ.

Ngay từ giai đoạn đầu, các sai lệch đã xuất hiện giữa doanh thu dự kiến từ việc bán dầu và số tiền thực tế được chuyển vào ngân khố. Tình trạng này, cùng với việc chính phủ không thu hồi được tiền từ các bên bán dầu tư nhân, đã dẫn đến một số vụ án tham nhũng kinh tế lớn tại Iran.

Vấn đề kéo dài đến năm 2016, khi Iran ký thỏa thuận hạt nhân mang tên Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) và các lệnh trừng phạt đối với hoạt động bán dầu được dỡ bỏ. Chính phủ sau đó có thể giành lại quyền kiểm soát hoạt động bán dầu.

Những cá nhân từng bán dầu Iran nhưng không hoàn trả doanh thu đã bị bỏ tù. Nhờ có thể bán dầu thông qua các kênh hợp pháp và minh bạch hơn, chính phủ có thời gian quản lý doanh thu và chi tiêu từ dầu mỏ chặt chẽ hơn.

Vì sao tiền bán dầu không được hoàn trả?

Năm 2018, Tổng thống Mỹ Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận JCPOA, buộc Iran một lần nữa phải dựa vào các thương nhân tư nhân để bán dầu.

Những vấn đề từng xuất hiện trước đó lại tái diễn, bao gồm chậm hoàn trả doanh thu, sai lệch sổ sách, các khoản nợ của bên bán dầu đối với chính phủ và tình trạng một số lô dầu Iran bị bắt giữ trên biển.

Mỹ đồng thời mở rộng phạm vi trừng phạt, không chỉ nhắm vào các cơ quan và lợi ích của chính phủ Iran mà còn đưa các tài khoản ngân hàng liên quan đến giao dịch với nhà nước Iran, các điểm đổi tiền, doanh nghiệp và cá nhân vào danh sách trừng phạt.

Do đó, các thương nhân tham gia mạng lưới bán dầu ngày càng nhanh chóng bị trừng phạt, cùng với tài sản và doanh nghiệp của họ. Tài khoản ngân hàng bị phong tỏa hoặc đóng băng khiến họ không thể tiếp cận tiền để chuyển doanh thu bán dầu về cho chính phủ.

Điều này làm gia tăng các khoản nợ tồn đọng. Iran cũng có ít lựa chọn thay thế nên phải mở rộng mạng lưới bán dầu tư nhân, tăng số lượng cá nhân và doanh nghiệp tham gia, đồng thời giảm lượng dầu giao cho mỗi bên. Tuy nhiên, việc có thêm nhiều đầu mối giao dịch khiến công tác giám sát phức tạp hơn và làm tăng nguy cơ tiền bán dầu không được hoàn trả. Giới chức Iran còn cáo buộc một số bên trung gian lợi dụng các cơ chế né tránh trừng phạt để làm giàu cho bản thân.

Các khoản tiền mà những bên bán dầu tư nhân còn nợ chính phủ Iran bao gồm những khoản thanh toán quá hạn, các nghĩa vụ tài chính đang bị tranh chấp và những cáo buộc tham nhũng. Người đứng đầu ngành tư pháp Iran gần đây cảnh báo rằng những người bán dầu từ chối hoàn trả doanh thu sẽ phải đối mặt với các biện pháp pháp lý. Tuy nhiên, những cảnh báo này không làm thay đổi môi trường trừng phạt hay loại bỏ các trở ngại khiến một số bên bán dầu không thể chuyển tiền về cho chính phủ.