Kể chuyện điểm đến

Không gian hô hát bài chòi tại bồn binh An Hội thu hút đông đảo người dân và du khách. Ảnh: Xuân Sơn

Di sản trong không gian phố cổ

Bài chòi là loại hình nghệ thuật dân gian quen thuộc của cư dân miền Trung. Trong ký ức của nhiều thế hệ, đó là trò chơi ngày xuân diễn ra ở sân đình, bãi đất hay góc chợ làng… Thế nhưng, khi những không gian sinh hoạt truyền thống dần thu hẹp, bài chòi trở thành tiết mục biểu diễn trên sân khấu hay thậm chí dần mai một.

Chọn một con đường khác, Hội An đã đưa bài chòi trở lại giữa đời sống đô thị, đặt nó vào chính không gian công cộng của phố cổ. Năm 1998, tiếng hô bài lần đầu vang lên trong chương trình “Đêm phố cổ”. Đến năm 2010, khi thành phố quyết định tổ chức bài chòi hằng đêm tại bùng binh An Hội, một không gian nghệ thuật cộng đồng thực sự được hình thành. Những chòi tre nhỏ được dựng lên, người chơi ngồi thành vòng tròn, du khách và người dân đứng xem xung quanh, tạo nên một sân chơi văn hóa gần gũi và cởi mở.

Nhà nghiên cứu Đinh Thị Trang, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Đà Nẵng nhận định, chính cách tổ chức không gian này đã tạo nên sức sống đặc biệt cho bài chòi Hội An. Không giống nhiều không gian nghệ thuật, nơi ranh giới giữa nghệ sĩ và khán giả vạch ra khá rõ ràng, bài chòi Hội An vận hành như một trò chơi văn hóa thực thụ. Hình thức chơi thẻ bài truyền thống được giữ nguyên, và không gian mở của phố cổ cho phép bất kỳ ai cũng có thể bước vào cuộc chơi.

Trong khoảnh sân nhỏ giữa lòng phố, “anh hiệu”, “chị hiệu” - người hô bài tay cầm ống tre rút từng thẻ bài rồi cất giọng hô “thai”. Tiếng hô ngân lên thành những câu hát ngẫu hứng mang âm hưởng dân ca, vừa ẩn chứa tên con bài, vừa khéo léo kể lại những câu chuyện đời thường của vùng đất xứ Quảng. Trong khi người chơi chăm chú lắng nghe để đoán tên thẻ bài, những người đứng xem cũng dần cuốn vào nhịp điệu rộn ràng của sân chơi.

Bối cảnh di sản của phố cổ cũng góp phần quan trọng vào thành công của mô hình. Giữa không gian của những con đường nhỏ, mái nhà rêu phong và dòng sông Hoài lặng lẽ trôi, câu hát bài chòi dường như tìm lại được nơi chốn của mình và biến một trò chơi dân gian thành trải nghiệm văn hóa đặc sắc của phố Hội.

Sân khấu kể chuyện thương cảng

Ra mắt tháng 3/2018, “Ký ức Hội An” được dàn dựng trên sân khấu thực cảnh rộng 25.000m2, quy tụ gần 500 diễn viên. Thành công của “Ký ức Hội An” trước hết đến từ sự đầu tư bài bản vào kịch bản và cấu trúc nghệ thuật. Đứng sau dự án này là đạo diễn Nguyễn Nhật Lê, người đã dày công nghiên cứu và sáng tạo một chương trình nghệ thuật mang tầm vóc quốc tế. Không chỉ là một đạo diễn sân khấu giàu kinh nghiệm, ông còn được biết đến như một người nghiên cứu văn hóa sâu sắc. Trong nhiều năm, ông đã tìm hiểu về lịch sử, phong tục và đời sống của vùng đất Hội An để chắt lọc những chất liệu tiêu biểu nhất đưa vào vở diễn.

Sân khấu thực cảnh với sự tham gia của gần 500 diễn viên của Ký ức Hội An. Ảnh: ĐVCC

Chương trình được xây dựng thành 5 chương, kể lại hành trình hơn 4 thế kỷ lịch sử của thương cảng Hội An. Từng lớp cảnh được dàn dựng công phu với trang phục, đạo cụ và hiệu ứng sân khấu được trau chuốt kỹ lưỡng, kết hợp cùng sự đồng đều và biểu cảm trong chuyển động của dàn diễn viên đông đảo. Nhờ vậy, câu chuyện về Hội An không chỉ được tái hiện mà còn được nâng lên thành một trải nghiệm nghệ thuật giàu cảm xúc, giúp khán giả hình dung rõ nét về hành trình hình thành và phát triển của vùng đất di sản.

Sự đầu tư bài bản này nhanh chóng mang lại hiệu ứng quốc tế. Chỉ sau 1 năm ra mắt, hãng thông tấn Reuters đã bình chọn “Ký ức Hội An” là “show diễn đẹp nhất thế giới”. Năm 2022, chương trình tiếp tục được World Travel Awards vinh danh là “Chương trình biểu diễn văn hóa - du lịch hàng đầu thế giới”. Năm 2025, phiên bản mới của chương trình được giới thiệu, tiếp tục mở rộng trải nghiệm nghệ thuật và đưa câu chuyện Hội An đến gần hơn với khán giả quốc tế.

Nghệ thuật và bài toán phát triển

Theo bà Tô Huệ, chuyên gia phát triển chiến lược của Trung tâm Phát triển văn hóa và du lịch Việt Nam, câu chuyện về các không gian biểu diễn nghệ thuật ở Hội An phản ánh một sự chuyển biến đáng chú ý trong tư duy phát triển đô thị. Ở đó, nghệ thuật không chỉ được xem như hoạt động văn hóa đơn lẻ, mà đang dần trở thành một yếu tố quan trọng trong chiến lược xây dựng hình ảnh và sức hút của điểm đến.

Bà Huệ cho rằng để xây dựng các mô hình nghệ thuật bền vững, trước hết cần xác định câu chuyện văn hóa của từng không gian đô thị. Một chương trình biểu diễn chỉ có thể tồn tại lâu dài khi được đặt trên nền tảng lịch sử, ký ức và đời sống của cộng đồng địa phương.

Đồng thời cần chú trọng việc định vị không gian biểu diễn phù hợp với từng loại hình nghệ thuật và đối tượng khán giả. Từ đó hình thành hệ sinh thái biểu diễn đa tầng: những không gian mở nuôi dưỡng sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trong khi các sân khấu quy mô lớn tạo nên những sự kiện mang tính biểu tượng và hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ.

Quan trọng hơn, phía sau mỗi sân khấu cần có một cơ chế vận hành kinh tế rõ ràng. Nghệ thuật muốn tồn tại lâu dài phải có nguồn lực ổn định từ bán vé, kết nối tour du lịch và các dịch vụ trải nghiệm đi kèm... Tạo ra giá trị kinh tế, đó cũng là cách để các không gian biểu diễn nghệ thuật có thêm nguồn lực duy trì và phát triển.

THU THẢO