Kéo Coong dấu tích một thời

Kéo Coong là tên gọi của đoạn đèo dài hơn 1km trên Quốc lộ 1B Lạng Sơn - Thái Nguyên, thuộc địa phận xã Tân Văn, huyện Bình Gia (cũ), cách tỉnh lỵ Lạng Sơn chừng 65 km, cách trung tâm xã Bình Gia hiện nay khoảng 10km. Nơi đây có địa thế rất hiểm yếu, núi rừng trùng điệp, hai bên đèo có núi đá che chắn với nhiều hang động đá vôi thoáng rộng, xen giữa là các thung lũng rộng rãi là nơi sinh sống của đồng bào Tày, Nùng. Tỉnh chọn Kéo Coong làm khu căn cứ kháng chiến bởi địa điểm này rất an toàn, thuận lợi khi đặt trụ sở cơ quan làm việc; triển khai huấn luyện quân sự cũng như tổ chức đời sống sinh hoạt thường ngày… Từ đây có thể liên lạc nhanh chóng với căn cứ Ba Xã (Điềm He), căn cứ an toàn huyện Bắc Sơn, Hội Hoan (huyện Thoát Lãng); dễ dàng nắm bắt, theo dõi tình hình chiến sự ở Thất Khê (huyện Tràng Định) qua hướng Văn Mịch …

Bia ghi dấu khu di tích lịch sử kháng chiến Kéo Coong (xã Tân Văn)

Bắt đầu từ tháng 10/1947, thực thân Pháp đã huy động một lực lượng quân khá lớn dọc theo đường số 1 và số 4 tiến công lên Cao Bằng và Bắc Kạn. Lạng Sơn trở thành một trong những địa bàn chiến lược quan trọng trong âm mưu tiến công lên Việt Bắc của địch. Vì thế, thực dân Pháp tiếp tục cho quân đánh chiếm, mở rộng vùng chiếm đóng trên địa bàn Lạng Sơn. Đến cuối năm 1947, quân Pháp đã đánh chiếm địa bàn các huyện: Tràng Định, Văn Lãng, Cao Lộc, Lộc Bình, lập hàng loạt các đồn, bốt đóng quân dọc đường số 4, từ Móng Cái, Tiên Yên (Hải Ninh) qua Đồng Đăng (Lạng Sơn) lên Đông Khê (Cao Bằng) thành một gọng kìm bao vây Việt Bắc. Trước âm mưu, kế hoạch đánh lớn của địch, cuối năm 1947 cơ quan lãnh đạo của tỉnh đã rút từ căn cứ Chợ Bãi thuộc xã Yên Phúc và xã Bình Phúc, huyện Bằng Mạc (Văn Quan) về vùng núi đá Kéo Coong để kịp thời chỉ đạo đối phó với ý đồ quân sự của địch ngay trên địa bàn Lạng Sơn. Từ đó tên đèo Kéo Coong đã trở thành tên gọi của khu căn cứ kháng chiến của tỉnh gồm các thôn cũ ở xã Tân Văn: Kéo Coong, Bản Đao, Nà Đồng, Nà Dài (nay thuộc thôn Kéo Coong và Nà Đồng)…

Tại đây, cơ quan Tỉnh ủy đã đóng ở thôn Nà Dài, Ủy ban Hành chính Kháng chiến và các ban, ngành của tỉnh đóng rải rác tại Bản Đao và Nà Đồng. Từ các loại gỗ, tre, vầu, lá cây khai thác ngay trong rừng tự nhiên, các cơ quan đã xây dựng lán trại dùng làm nơi ở và làm việc, hội trường để hội họp... Những ngày đầu khi mới chuyển vào, đình Nà Đồng được Ủy ban Hành chính Kháng chiến trưng dụng làm hội trường hội họp, cất trữ thóc gạo. Một xưởng dệt vải nhỏ được lập nên ở Khuôn Gòn (Nà Đồng) cung cấp sản phẩm cho cách mạng và Nhân dân trong vùng. Công binh xưởng của Tỉnh đội bộ dân quân thành lập từ tháng 4/1947 ở Lân Rì (thôn Kéo Coong) tiếp tục duy trì hoạt động, thu gom bom đạn địch không nổ chế tạo lựu đạn phục vụ chiến đấu. Các hang động rộng rãi trong khu vực này như hang Ngườm (thôn Nà Đồng) còn là nơi cất giấu vũ khí, lương thực của Ủy ban Hành chính Kháng chiến tỉnh, nơi trú ẩn của cán bộ, Nhân dân mỗi khi máy bay địch ném bom, oanh tạc.

Từ khi cơ quan tỉnh chuyển về đây, Nhân dân ở các khu vực thị tứ, gần đường giao thông, vùng có nguy cơ bị địch chiếm đóng cũng tản cư về quần tụ rất đông. Để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cán bộ và Nhân dân, tại thung lũng Nà Đồng đã hình thành chợ phiên họp dưới chân núi, có cửa hàng bách hoá bán nhu yếu phẩm... Trong suốt ba năm kháng chiến (từ cuối năm 1947 đến cuối năm 1950), Kéo Coong đã trở thành “đại bản doanh”, trung tâm đầu não chỉ đạo kháng chiến của tỉnh. Đây là nơi khởi phát, ban hành các quyết định, chủ trương, nghị quyết về tiêu thổ kháng chiến, phòng chống, chặn đứng âm mưu thọc sâu vào vùng tự do của địch, bảo vệ vững chắc hậu phương của ta, phong trào thi đua ái quốc, tăng gia sản xuất ủng hộ kháng chiến, phát triển chiến tranh du kích, xây dựng căn cứ du kích Chi Lăng (Lộc Bình), Ba Sơn (Cao Lộc); củng cố, phát triển lực lượng vũ trang, phối hợp chặn đánh, tiêu hao sinh lực địch trên mặt trận đường số 4… 

Đặc biệt, khu Kéo Coong còn là nơi diễn ra những sự kiện chính trị trọng đại của tỉnh. Từ ngày 15 đến ngày 19/6/1948, giữa những ngày kháng chiến gian nan, chiến sự ác liệt, quân và dân Lạng Sơn đang phối hợp với bộ đội chủ lực lập nên những chiến công vang dội trên mặt trận đường 4, Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Lạng Sơn lần thứ I đã diễn ra trọng thể tại Bản Đao. Một năm sau, từ ngày 25 đến 29/6/1949 Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Lạng Sơn lần thứ II được tổ chức tại đình làng thôn Nà Đồng. Trong giai đoạn quyết liệt của cuộc kháng chiến chống Pháp, đại hội I và II có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tỉnh ủy đã đề ra các nhiệm vụ chiến lược theo đường lối kháng chiến của Đảng và phù hợp với thực tiễn cách mạng của tỉnh. Trong đó trọng tâm nhất là phát triển sản xuất, tự túc lương thực, tiết kiệm đóng góp các “hũ gạo nuôi quân” cung cấp cho lực lượng vũ trang chiến đấu ngoài mặt trận, phát động chiến tranh du kích, phá tề trừ gian, sẵn sàng tác chiến với bộ đội chủ lực trên mặt trận đường số 4, chủ động tiến công và tiêu hao sinh lực địch, chuẩn bị mọi điều kiện để tham gia chiến dịch tổng phản công tiêu diệt địch trên đường số 4...

Dưới sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, Ủy ban Hành chính Kháng chiến tỉnh, cuộc kháng chiến chống Pháp của Nhân dân Lạng Sơn đã đạt được nhiều thành tựu to lớn. Các khu du kích Chi Lăng (Lộc Bình), Ba Sơn (Cao Lộc)… trở thành những vành đai chiến đấu liên hoàn vững chắc, khống chế quân tiếp viện, tích cực phối hợp chiến đấu tiêu hao sinh lực địch và hậu thuẫn đắc lực cho việc tiến công trên mặt trận đường 4. Quân dân Lạng Sơn đã tích cực đóng góp sức người, sức của cùng bộ đội chủ lực lập nên chiến công vang dội ở Bó Củng, Lũng Vài, Đèo Khách, Bản Nằm, Bản Trại, Bông Lau, Lũng Phầy…; vào thắng lợi của Chiến dịch Biên giới, giải phóng Lạng Sơn năm 1950.

Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống

Từ những dấu tích lịch sử  sâu đậm đó, khu di tích lịch sử cách mạng Kéo Coong đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 41/2002/QĐ-UBND, ngày 2/10/2002 của UBND tỉnh Lạng Sơn. Trải qua tháng năm, tuy có nhiều đổi thay nhưng cảnh quan di tích vẫn được bảo tồn. Do lán trại thời đó làm bằng vật liệu tạm, thiếu bền vững nên các hạng mục: hội trường, nhà ở, nơi làm việc xưa đã không còn nguyên gốc. Tại Bản Đao cũ (nay thuộc thôn Nà Đồng) hiện vẫn còn ngôi nhà sàn năm gian của ông Hoàng Văn Phú là nơi đã diễn ra Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Lạng Sơn lần thứ I. Điểm di tích này cùng các địa điểm: nơi làm việc, nơi tổ chức Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần II, khu công binh xưởng... đều đã được gắn biển, cắm bia biển ghi dấu di tích. Đặc biệt, tháng 2/2010 tại đèo Kéo Coong (thôn Kéo Coong) đã hoàn thành nhà bia ghi nội dung khu di tích, mặt trước của bia trang trọng khắc ghi nơi đây: “là hậu cứ của mặt trận đường số 4 và chiến dịch Biên giới năm 1950. Các cơ quan của tỉnh đóng ở đây từ cuối năm 1947 đến cuối năm 1950”. Đồng thời nêu rõ địa điểm tổ chức Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Lạng Sơn lần thứ I, lần thứ II trong khu di tích với các mốc thời gian cụ thể.

Khu Kéo Coong là một trong những di tích lịch sử cách mạng rất tiêu biểu của Lạng Sơn ghi dấu những năm tháng chống Pháp gian khổ nhưng rất đỗi hào hùng của Đảng bộ, Nhân dân các dân tộc Lạng Sơn. Khu di tích đã và đang trở thành “địa chỉ đỏ” cho các hoạt động giáo dục truyền thống của các tầng lớp Nhân dân. Đến nơi đây, cảm nhận sâu sắc hiện thực Lạng Sơn thời kỳ kháng chiến chống Pháp mỗi chúng ta càng thêm tự hào về truyền thống cách mạng vẻ vang của quê hương Xứ Lạng.