Kết nối di sản Lý Công Uẩn trong không gian số

Trong số báo kỳ trước, bài viết Khi lịch sử về Lý Công Uẩn được kể bằng công nghệ số đã giới thiệu những cách tiếp cận với di sản của danh nhân này qua trình diễn và trải nghiệm tương tác. Từ việc khám phá các không gian lịch sử, các nhà nghiên cứu còn đặt ra hướng liên kết tư liệu, xây dựng dữ liệu dùng chung để phát triển những sản phẩm giúp công chúng tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp vị vua đầu triều Lý qua nhiều địa điểm.

Với Bắc Ninh, Ninh Bình và Hà Nội, hướng liên kết ấy có cơ sở từ những nguồn di sản gắn với quê hương, nơi lên ngôi và kinh đô do Lý Công Uẩn kiến lập. Các hoạt động số hóa tại từng địa phương đang tạo lập dữ liệu phục vụ nghiên cứu, quảng bá và tham quan; việc tập hợp, tổ chức những nguồn liên quan đến ông trong một hệ thống chung là vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Những bước số hóa tại 3 địa bàn

Theo thạc sĩ Nguyễn Thị Hạnh (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam), hệ thống di sản liên quan đến Lý Công Uẩn khá đa dạng, gồm di tích, di vật, cổ vật, phong tục, lễ hội và huyền tích, nhưng còn thiếu cơ chế liên kết, hệ thống hóa xuyên suốt. Một số di tích đã trải qua trùng tu, tái dựng, thay đổi công năng..., đặt ra nhu cầu lưu giữ, tập hợp tư liệu và ký ức cộng đồng.

Cụ thể, tại Bắc Ninh, đó là Đền Đô, chùa Tiêu, chùa Cổ Pháp, lăng mộ các vua Lý cùng thần tích, sắc phong, lễ hội và huyền tích… - những nguồn di sản lưu giữ dấu ấn về quê hương, các cơ sở thờ phụng và ký ức, huyền tích về Lý Công Uẩn. Ở góc độ số hóa, địa phương này đã có dự án "Go to Bac Ninh", tổ chức và quảng bá thông tin văn hóa, du lịch Kinh Bắc trên môi trường mạng và các nền tảng xã hội, trong đó có nội dung về Đền Đô và di tích thời Lý. Các định hướng phát triển tiếp theo gồm mở rộng mã QR tại di tích, bản đồ di sản số, dữ liệu 3D, mô hình tham quan thực tế ảo và thuyết minh tự động.

Tượng đài Lý Thái Tổ, phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh. Ảnh: Thanh Thương

Tượng đài Lý Thái Tổ, phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh. Ảnh: Thanh Thương

Tại Ninh Bình, không gian cố đô Hoa Lư gắn với giai đoạn Lý Công Uẩn tham gia triều chính, lên ngôi trước khi dời đô ra Thăng Long. Hồ sơ di tích, tư liệu khảo cổ, di vật và ký ức địa phương là nguồn chất liệu cần được số hóa, tổ chức để tiếp tục nghiên cứu và giới thiệu dấu ấn của ông ở vùng đất này. Hiện, dữ liệu số hóa về hiện vật, di tích tại Ninh Bình được tích hợp vào các nền tảng du lịch thông minh của địa phương, sử dụng hình ảnh, đồ họa và âm thanh để giới thiệu đến công chúng.

Những hình thức khai thác này là kinh nghiệm để xem xét khả năng phát triển nội dung số về giai đoạn Lý Công Uẩn ở Hoa Lư, dù các nền tảng hiện có chưa phải hệ thống chuyên đề riêng về vị vua đầu triều Lý.

Tại Hà Nội, nghiên cứu của thạc sĩ Nguyễn Thị Hạnh tập trung vào hoạt động số hóa, khai thác di sản tại Hoàng thành Thăng Long, gắn với kinh đô do Lý Công Uẩn kiến lập. Nơi đây lưu giữ các lớp di tích, di vật và tư liệu khảo cổ qua nhiều thời kỳ, trong đó có thời Lý. Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội hiện đã triển khai số hóa hiện trạng, quét 3D hiện vật, tham quan ảo, thuyết minh số, triển lãm và trưng bày trực tuyến, phục vụ nghiên cứu và giới thiệu di sản.

Những hoạt động tại 3 địa bàn cho thấy các địa phương đã có các hình thức số hóa để tạo lập, sử dụng dữ liệu ở từng địa phương và điểm di tích. Tuy nhiên, theo nhận định của thạc sĩ Hạnh, phần dữ liệu gắn với Lý Công Uẩn và vương triều Lý chưa được liên kết thành một hệ thống dùng chung để tra cứu, đối chiếu và khai thác xuyên suốt.

Tạo nền dữ liệu dùng chung

Để thực hiện việc liên kết, thạc sĩ Nguyễn Thị Hạnh đề xuất xây dựng ngân hàng dữ liệu số chuyên đề, trong đó tư liệu được phân loại và mô tả thống nhất. Mỗi bản ảnh, mô hình hoặc bản ghi cần có thông tin xác định đối tượng, nguồn gốc và nơi lưu giữ, giúp người sử dụng tìm kiếm, đối chiếu với những nguồn liên quan.

Theo chuyên gia này, sự đa dạng của di sản đòi hỏi lựa chọn phương pháp số hóa phù hợp. Công trình kiến trúc, di vật có thể được ghi nhận bằng quét 3D hoặc chụp ảnh; văn bản cần được số hóa với chất lượng đáp ứng việc đọc, nghiên cứu; lễ hội, nghi thức và tri thức dân gian cần được ghi âm, ghi hình cùng thông tin về bối cảnh. Khi phân loại, cần làm rõ tư liệu trực tiếp về Lý Công Uẩn, di sản của vương triều Lý và những công trình tại địa điểm có nhiều lớp lịch sử. Chẳng hạn, các nguồn tại Hoàng thành Thăng Long thuộc nhiều thời kỳ; không thể mặc nhiên coi mọi hiện vật, kiến trúc ở đây đều có niên đại thời Lý.

Lễ hội Đền Đô hằng năm tưởng nhớ Ngày Vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) đăng quang. Ảnh: Thanh Thương

Lễ hội Đền Đô hằng năm tưởng nhớ Ngày Vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) đăng quang. Ảnh: Thanh Thương

Rộng hơn, việc xác định nguồn gốc, nội dung tư liệu còn đặt ra những công việc chuyên môn cụ thể. Chẳng hạn, qua khảo sát dấu tích về Lý Công Uẩn tại Ninh Bình năm 2026, thạc sĩ Trần Văn Hiếu ghi nhận thông tin tại đây còn phân tán trong hồ sơ di tích, hiện vật, tư liệu Hán Nôm, truyền thuyết và ký ức cộng đồng. Một số văn bản chưa được phiên âm, dịch nghĩa đầy đủ; giữa hồ sơ cũ và hiện trạng tại một số di tích cũng có những khác biệt cần tiếp tục kiểm tra. Trong nghiên cứu của mình, ông nhấn mạnh: "Cần chuyển từ số hóa tư liệu sang tổ chức và kết nối dữ liệu, hình thành một cấu trúc tri thức có khả năng kiểm chứng, cập nhật và phục vụ nhiều nhóm đối tượng".

Cụ thể, với văn bản Hán Nôm, chuyên gia này đề nghị xác định rõ bản gốc, bản sao, thác bản hoặc bản chép tay; bổ sung niên đại, nguồn gốc, nơi lưu giữ, phiên âm, dịch nghĩa và chú giải khi có điều kiện. Lời kể của người trông coi di tích, người cao tuổi và nhà nghiên cứu địa phương cần đi cùng thông tin về người cung cấp, thời gian, địa điểm và bối cảnh thu thập. Những điểm chưa thống nhất giữa các nguồn phải được ghi nhận để tiếp tục đối chiếu, thay vì chọn một thông tin rồi coi đó là kết luận cuối cùng.

Còn ở phạm vi liên vùng, thạc sĩ Nguyễn Thị Hạnh đề xuất phát triển cổng thông tin di sản, bản đồ số và cơ chế chia sẻ dữ liệu có kiểm soát. Người dùng có thể tìm theo địa điểm, loại tư liệu hoặc nội dung quan tâm; từ kết quả tra cứu biết tư liệu đang ở đâu, thuộc đơn vị nào quản lý và có những nguồn tham chiếu nào. Mỗi điểm trên bản đồ được liên kết với hồ sơ tương ứng để thuận tiện tìm hiểu. Theo đó, nguồn dữ liệu có thể được chia sẻ cho các đơn vị nghiên cứu, giáo dục và doanh nghiệp sáng tạo để xây dựng nội dung phù hợp. Phạm vi tiếp cận, khai thác đối với từng nhóm tư liệu cần được xác định, kèm quy định sử dụng và yêu cầu dẫn nguồn.

Từ dữ liệu chung đến hành trình khám phá liên vùng

Một sản phẩm số hóa được thạc sĩ Nguyễn Thị Hạnh đề xuất nghiên cứu là tuyến trải nghiệm thực tế ảo (VR) liên hoàn giữa Bắc Ninh, Ninh Bình và Hà Nội. Theo đó, những không gian phục dựng tại từng điểm có thể được tổ chức thành hành trình tìm hiểu cuộc đời Lý Công Uẩn, từ quê hương, tuổi thơ đến quá trình lên ngôi và kiến lập kinh đô. Trong mạch phát triển nội dung ấy, vùng Cổ Pháp, chùa Tiêu và các di tích tại Bắc Ninh cung cấp chất liệu tìm hiểu quê hương, thời niên thiếu của Lý Công Uẩn; Cố đô Hoa Lư đưa người xem đến giai đoạn ông tham gia triều chính, lên ngôi trước khi dời đô. Còn tại Hà Nội, nội dung tiếp nối với quyết định chuyển kinh đô ra Đại La năm 1010 và công cuộc xây dựng thành Thăng Long.

Trong ý tưởng này, thạc sĩ Nguyễn Thị Hạnh gợi ý thiết kế tuyến tham quan ảo liên kết Hoa Lư, Đền Đô và Hoàng thành Thăng Long trên cùng một ứng dụng, đồng thời xây dựng các tuyến tham quan thực tế có sử dụng công nghệ tại từng điểm đến. Theo đó, công chúng có thể tìm hiểu trước chuyến đi, lựa chọn những địa điểm quan tâm hoặc tiếp tục khám phá trực tuyến sau khi tham quan. Để thử nghiệm hướng liên kết ấy, bà đề xuất thí điểm một chuỗi giá trị liên vùng với chủ đề "Hành trình định đô của Lý Công Uẩn", sử dụng dữ liệu của 3 địa bàn để xây dựng sản phẩm trải nghiệm xuyên suốt.

Hoặc, một đề xuất khác của chuyên gia này là gắn mã QR tại chùa Tiêu, Đền Đô, cố đô Hoa Lư, Hoàng thành Thăng Long và các di tích liên quan, dẫn đến kho dữ liệu số. Nội dung tra cứu có thể gồm hình ảnh, phim tư liệu, bản dịch văn bia, mô hình phục dựng và thuyết minh. Nếu được tổ chức trên nền dữ liệu dùng chung, các điểm truy cập này có thể giúp người sử dụng tìm hiểu tư liệu tại nơi đang tham quan, đồng thời tiếp cận những nguồn liên quan được lưu giữ ở địa phương khác.

Theo Nguyễn Thị Hạnh, khả năng liên kết về dữ liệu còn phục vụ những nhu cầu khác nhau. Học sinh có thể tìm hiểu nhân vật qua nhiều giai đoạn, gắn sự kiện với địa điểm và di tích. Người nghiên cứu cần tiếp cận mô hình số, bản số hóa văn bản và thông tin nguồn để đối chiếu. Những đơn vị biên soạn học liệu, thuyết minh hoặc nội dung tham quan có thêm chất liệu để xây dựng sản phẩm theo phạm vi được phép khai thác.

Để triển khai, thạc sĩ Hạnh đề xuất ngành văn hóa chủ trì, phối hợp với ba địa phương xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về di sản liên quan đến Lý Công Uẩn và vương triều Lý. Cơ quan quản lý, đơn vị di sản, chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ, lữ hành và cộng đồng cần phối hợp, xác định trách nhiệm cung cấp tư liệu, thẩm định, cập nhật nội dung và vận hành nền tảng. Doanh nghiệp công nghệ tham gia phát triển, bảo trì; đơn vị lữ hành tổ chức khai thác sản phẩm phù hợp với nhu cầu tham quan.

Thực tế, sau khi tạo lập dữ liệu và xây dựng ứng dụng, hệ thống vẫn cần kinh phí lưu trữ, bảo trì, đào tạo nhân lực và số hóa bổ sung. Với những sản phẩm có thu phí, chuyên gia này đề nghị thiết lập cơ chế hạch toán để đánh giá hiệu quả khai thác và phần nguồn thu được đưa trở lại phục vụ bảo tồn. Bà cũng lưu ý, nguồn thu liên quan đến sản phẩm số hiện thường hòa chung với doanh thu du lịch hoặc ngân sách của đơn vị quản lý, nên còn khó tính chính xác phần tái đầu tư này.

Khám phá liên vùng

Đặt trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang được triển khai trên toàn quốc, những đề xuất trên gợi hướng phối hợp cụ thể trong lĩnh vực di sản. Với Bắc Ninh, Ninh Bình và Hà Nội, việc thống nhất cách tổ chức, chia sẻ và duy trì dữ liệu có thể tạo cơ sở phát triển các sản phẩm khám phá liên vùng, đồng thời phục vụ nghiên cứu, bổ sung tri thức về Lý Công Uẩn và các không gian lịch sử gắn với ông.

Đông Mai

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/ket-noi-di-san-ly-cong-uan-trong-khong-gian-so-20261119054522368.htm