Khắc phục tình trạng dự án đúng quy trình, tiến độ nhưng vẫn kém hiệu quả

Chiều 22/8, thảo luận tại hội trường về định hướng xây dựng Luật Ngân sách nhà nước trên cơ sở hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, các đại biểu Quốc hội cơ bản tán thành chủ trương hợp nhất hai đạo luật quan trọng về quản lý nguồn lực công.

Đúng thủ tục nhưng chưa chắc đã hiệu quả

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng yêu cầu đặt ra khi sửa Luật không dừng ở việc tinh gọn quy trình, thủ tục, mà phải tạo ra thay đổi thực chất trong tư duy quản trị: chuyển từ kiểm soát đầu vào, hồ sơ và quy trình hành chính sang đánh giá kết quả đầu ra, hiệu quả kinh tế - xã hội; vốn phải được điều chỉnh kịp thời đến nơi có khả năng sử dụng hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm kỷ luật, kỷ cương tài chính.

Đại biểu Nguyễn Thành Trung (đoàn Lào Cai) phát biểu. Ảnh: Quochoi.vn

Theo đại biểu Nguyễn Thành Trung (đoàn Lào Cai), việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công không chỉ là một cuộc sáp nhập cơ học về mặt kỹ thuật, mà phải trở thành “một cuộc cải cách về thể chế lập pháp và một cuộc cách mạng về tư duy quản trị tài chính công”.

Nhìn từ thực tiễn điều hành, đại biểu chỉ ra nghịch lý: quy trình, thủ tục phê duyệt dự án ngày càng chặt chẽ, nhưng hiệu quả đầu tư công vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Theo đại biểu, ngoài những nguyên nhân đã được Chính phủ nhận định, còn có một nguyên nhân cốt lõi là hệ thống pháp luật hiện hành quá tập trung vào kiểm soát đầu vào và sự tuân thủ quy trình hành chính, chưa thực sự chú trọng đến kết quả đầu ra và hiệu quả thực tế của dòng vốn.

“Một dự án giải ngân đúng tiến độ, hồ sơ thanh quyết toán đầy đủ theo đúng quy định pháp luật nhưng sau khi hoàn thành lại đắp chiếu, không phát huy được hiệu quả kinh tế - xã hội thì về mặt thủ tục hành chính là đúng luật, nhưng về mặt kinh tế là chưa tối ưu, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực ngân sách”, đại biểu Nguyễn Thành Trung phân tích.

Ở chiều ngược lại, một người đứng đầu dám nghĩ, dám làm, muốn linh hoạt điều chỉnh quy trình để công trình hoàn thành sớm hơn, mang lại lợi ích lớn hơn cho Nhà nước và nhân dân lại phải đối mặt với rủi ro pháp lý do “vượt rào” thủ tục. Tư duy quản trị này đã tạo ra một lực cản vô hình, đẩy cán bộ thực thi vào trạng thái phòng thủ, ưu tiên sự an toàn của bản thân và trở thành một trong những nguyên nhân dẫn đến ách tắc giải ngân vốn đầu tư công.

Chuyển từ quản lý quy trình sang quản lý theo kết quả

Từ thực tế đó, đại biểu Nguyễn Thành Trung đề nghị chuyển dịch toàn diện từ quản lý, kiểm soát hành vi sang quản lý ngân sách và đầu tư công dựa trên kết quả thực tế. Nguyên tắc hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội phải trở thành thước đo hàng đầu để phân bổ và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực.

“Việc phân bổ, giao vốn không thể dựa vào các danh mục cơ học hay cơ chế ‘xin - cho’ mà phải dựa trên báo cáo đánh giá tác động kinh tế - xã hội định lượng rõ ràng trước khi phê duyệt, đồng thời ưu tiên bố trí vốn dứt điểm cho những dự án có hiệu quả kinh tế - xã hội cao, giải quyết được các điểm nghẽn về hạ tầng”, đại biểu nêu quan điểm.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 9 nguyên tắc ngân sách nhà nước được quản lý theo kết quả thực hiện nhiệm vụ. Việc lập, phân bổ, chấp hành và quyết toán ngân sách phải căn cứ vào kết quả đầu ra, hiệu quả thực hiện nhiệm vụ được giao, gắn với định mức kinh tế - kỹ thuật.

Khâu xét duyệt quyết toán cũng không thể chỉ kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ, chứng từ. Đối với những nhiệm vụ áp dụng cơ chế quản lý theo kết quả, cơ quan xét duyệt phải đánh giá mức độ hoàn thành theo khung kết quả đầu ra đã giao; thông báo quyết toán phải nêu rõ mức độ đạt được của từng chỉ tiêu và nguyên nhân của phần không đạt.

Đại biểu Trần Thanh Hà (đoàn Hà Nội) phát biểu.

Bảo vệ cán bộ để tạo động lực đổi mới

Cùng với thay đổi phương thức quản lý, đại biểu Nguyễn Thành Trung đề nghị cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu, gắn với cơ chế bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm.

Theo đó, người đứng đầu cơ quan chủ quản, chủ đầu tư không chỉ chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của hồ sơ, thủ tục mà còn phải chịu trách nhiệm cuối cùng về hiệu quả thực tế của công trình sau khi đưa vào vận hành.

Ở chiều ngược lại, Luật phải thiết kế cơ chế bảo vệ an toàn. Nếu người đứng đầu chứng minh được việc điều chỉnh quy trình hoàn toàn vì lợi ích của dự án, không có động cơ vụ lợi hoặc tham nhũng và mang lại hiệu quả kinh tế lớn cho Nhà nước thì cần được xem xét miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với các vi phạm thủ tục hành chính thông thường.

“Chỉ khi chúng ta mạnh dạn thay đổi nguyên tắc quản trị từ kiểm soát hành vi sang kiểm soát kết quả, chúng ta mới có thể tạo ra một động lực mới, giải phóng năng lực sáng tạo của bộ máy và đưa dòng vốn đầu tư công thực sự trở thành nguồn lực dẫn dắt sự phát triển của đất nước”, đại biểu Nguyễn Thành Trung nhấn mạnh.

Cũng đề cao hiệu quả thực tế của dòng vốn, đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP.HCM) cho rằng chính sách đầu tư phải có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên những địa phương có khả năng khai thác, sử dụng nguồn ngân sách theo hiệu ứng đòn bẩy, nơi “chi một đồng ngân sách nhà nước có thể thu hút và tạo ra thêm 2 đến 3 đồng, thậm chí 4 đến 5 đồng từ các nguồn lực xã hội”.Để vốn được đưa đến nơi có khả năng sử dụng hiệu quả, một số đại biểu đề nghị mở rộng quyền chủ động điều chỉnh, điều chuyển vốn trong phạm vi tổng mức và mục tiêu đã được cấp có thẩm quyền quyết định.

Đại biểu Trần Thanh Hà (đoàn Hà Nội) phản ánh có trường hợp dự án đã được bố trí vốn nhưng chưa thể triển khai, trong khi dự án khác đã đủ điều kiện lại thiếu vốn. “Nếu không có cơ chế điều chỉnh kịp thời thì ngân sách có tiền nhưng công việc vẫn không chạy”, đại biểu nói.

Theo đại biểu, có thể thiết kế cơ chế để HĐND quyết định tổng mức vốn, nguyên tắc phân bổ và các chương trình, dự án lớn; UBND được chủ động điều chỉnh các nội dung cụ thể trong phạm vi tổng mức đã được quyết định, đồng thời phải công khai và báo cáo HĐND.

Đại biểu Trần Anh Tuấn (đoàn TP.HCM) phát biểu. Ảnh: Quochoi.vn

Cùng quan điểm, đại biểu Trần Anh Tuấn (đoàn TP.HCM) đề nghị bổ sung thẩm quyền của Bộ Tài chính trong việc đề xuất điều chuyển vốn. Qua theo dõi, kiểm tra, giám sát, Bộ Tài chính có thể xác định bộ, ngành, địa phương hoặc dự án nào giải ngân đáp ứng yêu cầu tiến độ, nơi nào chưa đáp ứng được.

Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đề xuất, trình Thủ tướng Chính phủ quyết định điều chuyển vốn từ những nơi giải ngân chậm sang nơi có khả năng sử dụng vốn, tạo sự linh hoạt, uyển chuyển trong điều hành và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.