Khám phá kho báu hơn 10.000 cổ vật giữa đại ngàn

Hơn 10.000 hiện vật cổ, có món niên đại trên 2.000 năm, đang được anh Võ Minh Luân (SN 1985, ngụ phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk) gìn giữ như những báu vật. Với anh, đó không chỉ là một bộ sưu tập đồ cổ, mà còn là hành trình gom góp, lưu giữ ký ức văn hóa của đại ngàn Tây Nguyên.

Từ thú vui đến hành trình gìn giữ di sản

Nhà cổ Đại Ngàn (43 Y Khu, buôn Păn Lăm, phường Tân Lập) là không gian đặc biệt. Bước qua cánh cổng gỗ, người ta như lạc vào một "bảo tàng" thu nhỏ, nơi lịch sử và văn hóa Tây Nguyên hiện diện qua từng chiếc chóe, bình gốm, bức tranh hay trang sách cũ.

Những chiếc chóe cổ được anh Luân gìn giữ cẩn thận trong căn nhà của mình

Ít ai ngờ hành trình ấy bắt đầu từ một cơ duyên giản dị. Năm 2013, sau khi hoàn thiện ngôi nhà mới, anh Luân cùng vợ là chị Bùi Thị Yến dạo quanh các khu bán đồ xưa ở TPHCM để tìm vài món trang trí. Từ những vật dụng tưởng chừng chỉ mang giá trị thẩm mỹ, anh dần nhận ra phía sau mỗi hiện vật là một câu chuyện văn hóa, là dấu ấn của từng vùng đất.

"Ban đầu chỉ là mua cho vui, nhưng càng tìm hiểu càng thấy say mê" - anh Luân chia sẻ.

Hơn 10.000 hiện vật cổ được anh Luân gìn giữ như báu vật

Từ thú chơi, anh bước vào con đường sưu tầm chuyên tâm. Anh lặn lội về các buôn làng, gặp gỡ người dân, tìm hiểu phong tục, lễ hội, đời sống sinh hoạt của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Không chỉ tìm trong nước, anh còn tham gia các phiên đấu giá ở Pháp, Mỹ để đưa về những hiện vật gắn với không gian văn hóa đại ngàn.

Hình tượng rồng được thể hiện trên nhiều đồ vật như đĩa, ly, chén trà.

Sau hơn 10 năm miệt mài, bộ sưu tập của anh đã vượt con số 10.000 hiện vật, trải dài từ thời Đông Sơn đến các giai đoạn lịch sử sau này. Trong đó, nổi bật là hàng ngàn hiện vật gốm sứ như chóe, bình, chum, tượng… thuộc nhiều dòng gốm nổi tiếng: Đông Sơn, Lý, Trần, Lê, Chu Đậu, Bát Tràng, Thổ Hà, Gò Sành, Quảng Đức, Châu Ổ, Biên Hòa, Lái Thiêu…

Chiếc chóe Lái Thiêu sản xuất những năm 1930-1950 có vẽ linh vật rồng của người đồng bào Tây Nguyên

Mỗi hiện vật không chỉ có giá trị mỹ thuật mà còn phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng, lễ hội của cư dân Tây Nguyên qua từng thời kỳ.

Những "linh hồn" của bộ sưu tập

Giữa hàng ngàn hiện vật, anh Luân đặc biệt trân quý một chiếc đĩa gốm của Trường Mỹ nghệ Biên Hòa, được chế tác giai đoạn 1950–1970. Trên mặt đĩa là hình ảnh 10 người đứng thành vòng tròn đánh cồng chiêng, bên cạnh là già làng uống rượu cần. Những đường nét chạm khắc sinh động tái hiện không gian văn hóa cồng chiêng – di sản đặc trưng của Tây Nguyên.

Chiếc chóe đắp nổi các linh vật rùa, kỳ đà và rồng

Chiếc đĩa được một nhà sưu tập ở TPHCM trao tặng cho anh Luân, với mong muốn lan tỏa vẻ đẹp văn hóa cồng chiêng đến công chúng. Với anh Luân, đây là "linh hồn" của bộ sưu tập gốm khắc họa Tây Nguyên mà anh đang sở hữu.

Chóe gốm Gò Sành đắp nổi 10 con hổ được sản xuất thế kỷ XIII-XV

Một hiện vật khác khiến anh tâm đắc là chiếc chóe gốm Gò Sành (Bình Định) niên đại thế kỷ XIII–XV, đắp nổi hai con rồng. Theo anh Luân, hiện trong nước chỉ còn một chiếc như vậy, chiếc còn lại đang được lưu giữ tại một bảo tàng ở Hà Lan.

Hoạt động săn bắn thú rừng, hình tượng voi, các nét văn hóa của đồng bào dân tộc Tây Nguyên được thể hiện qua những chiếc chóe cổ

Chiếc chóe này được anh sưu tầm lại từ một nhà sưu tập ở Huế, trước đó từng thuộc về một gia đình đồng bào Tây Nguyên. Với người Tây Nguyên, chóe không đơn thuần là vật dụng đựng rượu cần, nước hay lúa gạo. Từ xa xưa, chóe là thước đo sự giàu có, là sính lễ cưới hỏi, của hồi môn, lễ vật cúng tế và thậm chí là tài sản dùng để nộp phạt khi vi phạm luật tục cộng đồng.

Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được khắc họa trên các hiện vật gốm cổ

Hình tượng rồng cũng xuất hiện trên những chiếc chóe cổ Mỹ Thiện – Châu Ổ (Quảng Ngãi) thế kỷ XVIII, từng được triều Nguyễn đặt làm để tặng quan chức, sứ thần, tù trưởng, già làng. Có thời, đồng bào Tây Nguyên sẵn sàng đổi nhiều trâu bò để sở hữu những chiếc chóe quý này.

Kho báu hơn 10.000 cổ vật giữa đại ngàn của anh Võ Minh Luân

Bên cạnh đó là chiếc bình gốm Biên Hòa (1950–1970) mang chủ đề Tây Nguyên, được anh sưu tầm từ Pháp năm 2019. Hiện vật có linh vật rồng chạm khắc trên tai bình, chế tác thủ công bằng men tro trấu và đá tự nhiên – kỹ thuật đặc trưng của dòng gốm Biên Hòa.

Không gian văn hóa Tây Nguyên còn hiện lên qua các hiện vật khắc họa lễ hội đâm trâu, săn bắt thú rừng, đàn T'rưng, lễ hội săn voi… Mỗi hiện vật như một lát cắt ký ức, giúp người xem hình dung rõ hơn đời sống của cư dân đại ngàn.

Lan tỏa giá trị văn hóa

Không dừng ở gốm sứ, anh Luân còn sưu tầm hơn 100 bức tranh đạt giải khu vực và quốc gia, mang đậm hơi thở Tây Nguyên của các họa sĩ nổi tiếng.

Bên cạnh đó, khoảng 3.000 cuốn sách cổ viết về con người, vùng đất và văn hóa Tây Nguyên được anh Luân dày công sưu tầm, trở thành nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu và tham khảo.

Cao Nguyên